Günəşdə ləkələr: Kainatın maqnit sirləri və onların Yerə təsiri

Günəş sistemimizin mərkəzində dayanan və həyatın mənbəyi olan Günəş, tamamilə sakit bir ulduz deyil. Müasir rəsədxanaların köməyi ilə onun səthinə nəzər saldıqda, dövri olaraq meydana gələn qaranlıq sahələr - Günəşdə ləkələr (Sunspots) diqqəti cəlb edir. Bəs bu ləkələr nədir və onlar planetimiz üçün hansı əhəmiyyəti kəsb edir?

Günəş ləkələri necə yaranır?

Elmi araşdırmalar göstərir ki, Günəş ləkələri ulduzun səthindəki digər sahələrə nisbətən daha soyuq olan bölgələrdir. Əgər Günəşin fotosferinin ümumi temperaturu təxminən 5500°C-dirsə, ləkələrin mərkəzində bu göstərici 3500°C-yə qədər düşür. Temperatur fərqinə görə bu zonalar teleskopda qaranlıq görünür.

Bu soyumanın əsas səbəbi isə güclü maqnit sahələridir. Günəşin daxilindəki konveksiya prosesi nəticəsində yaranan maqnit xətləri səthə doğru çıxır və qaynar plazmanın aşağıdan yuxarıya doğru hərəkətinə mane olur. Nəticədə həmin bölgə kifayət qədər qıza bilmir və ləkə formalaşır.

11 illik Günəş dövrü

Günəşdəki ləkələrin sayı sabit qalmır. Astronomlar müəyyən ediblər ki, bu ləkələrin artması və azalması təxminən 11 illik tsikllərlə (Günəş aktivliyi dövrü) baş verir. Aktivliyin zirvə nöqtəsində (Günəş maksimumu) ləkələrin sayı yüzlərlə ola bilər, minimum dövrdə isə onlar demək olar ki, yoxa çıxır.

Yer kürəsinə və texnologiyaya təsiri

Günəş ləkələri təkcə vizual fenomen deyil. Onlar güclü partlayışların və koronal kütlə atılmalarının əsas ocaqlarıdır. Ləkə qruplarında toplanan maqnit enerjisi qəfildən sərbəst buraxıldıqda, kosmosa nəhəng plazma dalğaları yayılır. Bu dalğalar Yer kürəsinə çatdıqda aşağıdakı hadisələrə səbəb olur:

- Geomaqnit fırtınaları: Yerin maqnit sahəsi həyəcanlanır, bu isə peyk rabitəsində, GPS naviqasiyasında və elektrik şəbəkələrində fasilələrə yol aça bilər.

- Qütb parıltısı (Avrora): Yüksək enerjili hissəciklər atmosferlə toqquşaraq ecazkar vizual mənzərələr yaradır.

Kosmik havanın və Günəş ləkələrinin öyrənilməsi müasir texnoloji dünyamızı qorumaq üçün həlledici rol oynayır.