Masallı: tarixi, coğrafiyası və təbiəti haqqında

Azərbaycanın cənubunda, Xəzər dənizi ilə Talış dağları arasında yerləşən Masallı rayonu, ölkənin ən mənzərəli və tarixi zəngin bölgələrindən biri sayılır. Bakı-Astara magistral yolunun üzərində, paytaxtdan təxminən 232 kilometr məsafədə yerləşən bu ərazi, Lənkəran, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad və Neftçala rayonları ilə həmsərhəddir. Masallının inzibati mərkəzi eyniadlı Masallı şəhəridir.

Coğrafi mövqe və təbiəti

Masallı rayonu əsasən Lənkəran ovalığında və qismən Talış dağlarının ətəklərində yerləşir. Şərqdən Xəzər dənizi, qərbdən isə Talış sıra dağları ərazini əhatə edir. Bu təbii-coğrafi müxtəliflik rayonu iqlim və landşaft baxımından olduqca zəngin edir — düzənlik ərazilərdən dağlıq bölgələrə keçid burada aydın müşahidə olunur. Rayon ərazisində nadir ağac növləri ilə zəngin meşələr, təmiz bulaqlar, həmçinin təbii müalicəvi əhəmiyyət daşıyan İstisu bulağı və Yanardağ kimi maraqlı təbiət abidələri mövcuddur. Bu xüsusiyyətlər Masallını həm ekoturizm, həm də sağlamlıq turizmi baxımından cəlbedici məkana çevirir.

Tarixi keçmişi

Aparılan arxeoloji araşdırmalar göstərir ki, Masallı ərazisində ilk insan məskunlaşması 15-20 min il əvvələ təsadüf edir. Bu, bölgənin Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olduğunu sübut edir. Antik dövrdə ərazi Midiya, sonra Midiya-Atropatena dövlətlərinin, daha sonra isə Qafqaz Albaniyasının Kaspiana vilayətinin tərkibində olmuşdur. Orta əsrlərdə Masallı Səfəvilər dövlətinin, XVIII əsrin ortalarından etibarən isə Lənkəran (Talış) xanlığının bir hissəsi kimi mövcudluğunu davam etdirmişdir. XIX əsrdə ərazi Lənkəran qəzasının tərkibinə daxil idi.

Masallının tarixi haqqında qiymətli məlumatlar Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" əsərində, Mirzə Seyidəli Kazımbəyoğlunun "Cavahirnameyi Lənkəran" kitabında, eləcə də dövrün Avropa və rus səyyahlarının qeydlərində əksini tapmışdır.

Toponiminin mənşəyi

"Masallı" adının yaranması ilə bağlı bir neçə fərziyyə mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılara görə, adın kökündə "Masal bəy" adlı şəxsin adı dayanır. Digər versiyaya əsasən isə yaşayış məntəqəsinin ilk sakinləri İranın "Masal" əyalətindən köçüb gəlmiş və məskunlaşdıqları yeri öz vətənlərinin şərəfinə adlandırmışlar. Bu fərziyyəyə görə toponim "Masal" — ərazi anlayışını bildirən söz və məkan mənası verən "-lı" şəkilçisindən ibarətdir.

Müasir inzibati vahid kimi Masallı rayonu 1930-cu il avqustun 8-də yaradılmış və o vaxtdan bəri respublika xəritəsində rayon mərkəzi statusunda qalmaqdadır.

Əhalisi və yaşayış məntəqələri

Rayonun əhalisi rəsmi məlumatlara əsasən 230 minə yaxındır, orta əhali sıxlığı isə kvadrat kilometrə təxminən 158 nəfər təşkil edir. Rayonun ən iri yaşayış məntəqələrinə Boradigah, Ərkivan qəsəbəsi, Mahmudavar və Qızılağac kəndləri aiddir. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri arasında əkinçilik, bağçılıq və heyvandarlıq mühüm yer tutur.

Tarixi-mədəniyyət abidələri

Masallı ərazisində qədim qalalar, dini və memarlıq abidələri qorunub saxlanılmışdır. Bunlardan biri də XIX əsrə aid Boradigah Cümə Məscididir. Rayonun müxtəlif kəndlərində arxeoloji və tarixi əhəmiyyət daşıyan ocaqlar, ziyarətgahlar və digər abidələr mövcuddur ki, bu da bölgəni tarixi turizm baxımından da diqqətəlayiq edir.

Nəticə

Zəngin təbiəti, qədim tarixi və mədəni irsi ilə Masallı Azərbaycanın cənub bölgəsinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Təbii sərvətləri, müalicəvi bulaqları və tarixi abidələri ilə rayon həm elmi tədqiqat, həm də turizm baxımından böyük potensiala malikdir.