"Metsamor AES" teqi üzrə xəbərlər
Metsamor Atom Elektrik Stansiyası (Ermənistan AES) Cənubi Qafqazda yeganə atom elektrik stansiyasıdır və Yerevandan 36 km məsafədə yerləşir. 1970-ci illərdə tikilmiş bu stansiya Ermənistanın elektrik enerjisinin təxminən üçdə birini təmin edir, lakin seysmik zona və köhnəlmiş dizayn səbəbindən mübahisələrə səbəb olur. 2025-ci ildə stansiyanın modernləşdirilməsi və yeni AES tikintisi planları müzakirə olunur.
Tarix və Quruluş
Metsamor AES 1969–1977-ci illərdə Metsamor şəhəri yaxınlığında inşa edilib və iki VVER-440 (V-270 modeli) reaktoru ilə təchiz olunub. Hər blokun elektrik gücü 407,5 MVt-dır və ildə 2,5 milyard kVt⋅s enerji istehsal edir. Layihəni sovet institutları, o cümlədən Kurçatov adına VNIİAES hazırlayıb, avadanlıqlar isə “İjora zavodları” və “Uralmaş” tərəfindən təmin edilib. Stansiya seysmik aktiv zonada yerləşir və 1988-ci ildə Spitak zəlzələsindən (maqnituda 6,8, 25 min qurban) sonra 1989-cu ildə fəaliyyəti dayandırılıb.
Birinci blok 1976-cı ildə, ikincisi 1980-ci ildə işə salınıb. Zəlzələdən sonra hər iki blok bağlansa da, 1995-ci ildə enerji böhranı səbəbindən ikinci blok yenidən işə düşüb. Birinci blokun parogeneratorları tədqiqat üçün zədələndiyi üçün istismardan çıxarılıb.
Təhlükəsizlik və Tənqidlər
Metsamor AES seysmik zona və müasir reaktorlarda olan ikinci qoruyucu qabığın olmaması səbəbindən narahatlıq doğurur. 2025-ci ildə National Geographic stansiyanı dünyanın ən təhlükəli AES-lərindən biri adlandırıb. Türkiyə (16 km məsafədə) və Azərbaycan ekoloji risklərə görə stansiyanın bağlanmasını tələb edir. 2021-ci ildə Bakı BMT-nin Atom Enerjisi Agentliyini (MAQATE) müdaxiləyə çağıraraq stansiyanı Çernobılla müqayisə edib.
Ermənistan və Rusiya stansiyanın təhlükəsiz olduğunu iddia edir. 1995-ci ildən sonra radioaktiv emissiyalar 2,5 dəfə azalıb. 2021-ci ildə “Rosatom” reaktorun termo emalını həyata keçirərək gücü 440 MVt-a qaldırıb və istismar müddətini 2026-cı ilə qədər uzadıb. 2024-cü ildə 2036-cı ilə qədər uzatma imkanları araşdırılır. MAQATE təhlükəsizliyi yaxşılaşdırır, stansiya isə Fukuşimadan sonra stress-testlərdən keçib.
Ermənistan üçün Əhəmiyyəti
Metsamor AES Ermənistanın elektrik enerjisinin 25–34%-ni təmin edir və qaz idxalından asılı olan ölkənin enerji təhlükəsizliyini dəstəkləyir. 2023-cü ildə İrana 1 TVt⋅sə enerji ixrac edib. AES olmadan Ermənistan 1990-cı illərdəki kimi enerji çatışmazlığı ilə üzləşə bilər. Lakin Rusiya yanacağına və mütəxəssislərinə bağlılıq müstəqilliyi məhdudlaşdırır.
2025-ci il Xəbərləri
2025-ci ildə Ermənistan Metsamor AES-in gələcəyini fəal müzakirə edir. Martda “Rosatom” reaktor metalının təhlilini davam etdirir. Hökumət modernləşdirməyə 65 milyon dollar ayırıb, yeni AES üçün şirkət kadr toplamağa başlayır. Baş nazir Nikol Paşinyan Rusiya, ABŞ, Fransa və Cənubi Koreya ilə 1200 MVt gücündə modul AES üçün danışıqlar apardığını, ilin sonuna qədər tərəfdaş seçiləcəyini bildirib. X-də stansiyanın riskləri müzakirə olunsa da, rəsmi olaraq qəza qeydə alınmayıb. Apreldə ikinci blokun planlı təmiri planlaşdırılır.
Perspektivlər
Ermənistan 2036-cı ilə qədər Metsamor AES-i bağlayaraq yeni stansiya ilə əvəz etməyi planlaşdırır. 2040-cı ilə qədər enerji strategiyası bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafını və diversifikasiyanı nəzərdə tutur, lakin nüvə enerjisi əsas qalacaq. Yeni AES-in tikintisi 5 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilir və beynəlxalq maliyyə tələb edir.
Nəticə
Metsamor AES Ermənistan üçün həyati, lakin mübahisəli obyekt olaraq qalır. 2025-ci ildə modernləşdirmə və yeni stansiya planları təhlükəsizlik və davamlılıq axtarışını əks etdirir.
