Orqan donorluğu

Orqan donorluğu müasir tibbin həyati əhəmiyyətli sahələrindən biridir və minlərlə insana ikinci həyat şansı verir. Azərbaycanda bu sahə son illərdə inkişaf etsə də, hələ də əhali arasında maarifləndirmə və hüquqi tənzimləmə baxımından müəyyən çətinliklər mövcuddur. Rəsmi mənbələrə, o cümlədən Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin məlumatlarına və qanunvericilik aktlarına əsaslanaraq, orqan donorluğunun Azərbaycandakı cari vəziyyəti, hüquqi tənzimlənməsi və gələcək perspektivləri haqqında unikal məqalə təqdim edirik.

Orqan Donorluğunun Əhəmiyyəti və Azərbaycanda Tarixi

Orqan donorluğu orqan çatışmazlığından əziyyət çəkən xəstələr üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Dünya Səhiyyə Təşkilatının (DST) məlumatlarına görə, hər il dünyada təxminən 150 min orqan transplantasiyası əməliyyatı aparılır, lakin bu, ehtiyacın yalnız 10%-ni ödəyir. Azərbaycanda orqan donorluğu sahəsi 1970-ci illərdən başlayaraq inkişaf etməyə başlamışdır. Akademik Mirməmməd Cavadzadə 1971-ci ildə Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqdə ilk dəfə böyrək transplantasiyası əməliyyatını uğurla həyata keçirmişdir. Bu, ölkədə orqan donorluğu və transplantasiyasının əsasını qoyan mühüm addım olmuşdur.

Müstəqillik dövründə orqan donorluğu sahəsində hüquqi baza formalaşdırılmışdır. 1999-cu ildə "İnsan orqan və (və ya) toxumalarının transplantasiyası haqqında" qanun qəbul edilmiş, 2022-ci ildə isə bu qanun yenilənərək "İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında" qanun qüvvəyə minmişdir. Bu qanun orqan donorluğunun tənzimlənməsi və etik prinsiplərə uyğun həyata keçirilməsi üçün mühüm əsas yaratmışdır.

Hüquqi Çərçivə və Tənzimləmə

Azərbaycanda orqan donorluğu "İnsan orqan və toxumalarının donorluğu və transplantasiyası haqqında" qanunla tənzimlənir. Qanuna əsasən, orqan donorluğu iki əsas kateqoriyaya bölünür: sağ donorlardan və meyitdən orqan donorluğu. Əsas müddəalar aşağıdakılardır:

Sağ Donorlar: Orqan donoru 18 yaşına çatmış, sağlam vəziyyətdə olan şəxs olmalıdır. Donorluq yalnız könüllü razılıq əsasında həyata keçirilir. Sağ donorlardan əsasən böyrək və qaraciyərin bir hissəsi kimi orqanlar transplantasiya üçün istifadə olunur. Qanunda qeyd olunur ki, donorun sağlamlığına zərər vuracaq hər hansı əməliyyat qadağandır.
Meyitdən Orqan Donorluğu: Şəxs sağlığında orqanlarını bağışlamağa razılıq veribsə, ölümündən sonra bu razılıq əsasında orqanları transplantasiya üçün istifadə oluna bilər. Əgər şəxs sağlığında razılıq verməyibsə, yaxın qohumlarının icazəsi tələb olunur. 2025-ci ilin fevralında Azərbaycanda ilk dəfə beyin ölümü diaqnozu qoyulmuş bir şəxsin orqanları ailəsinin razılığı ilə transplantasiya üçün istifadə edilmişdir. Bu, ölkədə meyitdən orqan donorluğunun inkişafı üçün mühüm addım olmuşdur.
Qadağalar: Orqan alqı-satqısı qəti şəkildə qadağandır. Bu cür fəaliyyətlə məşğul olanlar Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə uyğun olaraq cəzalandırılır. Həmçinin, 18 yaşına çatmayanlardan (sümük iliyi istisna olmaqla), həbsdə olanlardan, ruhi xəstəlikləri olanlardan və hərbi əsirlərdən orqan alınması qadağandır.
Məxfiliyin Təminatı: Donor və resipiyent haqqında məlumatlar məxfi saxlanılır. Bu məlumatları yayan tibb işçiləri qanunvericiliyə uyğun olaraq məsuliyyət daşıyır.
Azərbaycanda Orqan Donorluğunun Cari Vəziyyəti

Azərbaycanda orqan donorluğu əsasən sağ donorlar vasitəsilə həyata keçirilir. Səhiyyə Nazirliyinin Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzinin rəhbəri Yeganə Abbasovanın 2025-ci ilin fevralında verdiyi məlumata görə, son iki ildə ölümündən sonra orqanlarını bağışlamaq istəyən şəxslərin sayı cəmi 100-ə yaxındır. Bu, əhalinin orqan donorluğu ilə bağlı məlumatlılıq səviyyəsinin aşağı olduğunu göstərir.

2025-ci ilin fevralında Azərbaycanda tibb tarixində əlamətdar bir hadisə baş vermişdir. Kliniki Tibbi Mərkəzdə beyin ölümü diaqnozu qoyulan bir şəxsin qaraciyəri ailəsinin razılığı ilə 2002-ci il təvəllüdlü, qaraciyər sirrozundan əziyyət çəkən bir qıza köçürülmüşdür. Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, bu əməliyyat Qafqaz regionunda ilk belə təcrübə kimi tarixə düşmüşdür. Bu hadisə ölkədə meyitdən orqan donorluğunun inkişafı üçün mühüm bir addım olmuşdur.

Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanası Azərbaycanda orqan transplantasiyası və donorluğu sahəsində lider mövqedədir. 2008-2016-cı illər ərzində bu xəstəxanada 294 böyrək və 96 qaraciyər transplantasiyası aparılmışdır ki, bu əməliyyatların əksəriyyəti sağ donorlardan alınan orqanlarla həyata keçirilmişdir. Respublika Diaqnostika Mərkəzi də 2014-cü ildən etibarən 12 uğurlu böyrək transplantasiyası icra etmişdir.

Çətinliklər və Problemlər

Azərbaycanda orqan donorluğu sahəsində bir sıra çətinliklər mövcuddur:

Maarifləndirmənin Zəifliyi: Əhali arasında orqan donorluğu ilə bağlı məlumatlılıq səviyyəsi aşağıdır. Bir çox insan dini və mədəni səbəblərdən orqan donoru olmaqdan çəkinir. İslam alimləri orqan donorluğunun caiz olduğunu bildirsə də, bu məsələ ilə bağlı xurafatlar və yanlış təsəvvürlər hələ də geniş yayılmışdır.
Meyitdən Orqan Donorluğunun Məhdudiyyəti: Azərbaycanda meyitdən orqan donorluğu praktikası yeni-yeni inkişaf etməkdədir. Qanunda şəxsin sağlığında razılıq verməsi tələb olunsa da, ailələrin emosional səbəblərdən buna razı olmaması prosesi çətinləşdirir. Türkiyədə də oxşar problem mövcuddur, burada ailənin icazəsi tələb olunur, hətta şəxs sağlığında razılıq versə belə.
İnfrastruktur və Kadr Hazırlığı: Orqan donorluğu və transplantasiyası yüksək ixtisas tələb edir. Ölkədə bu sahədə ixtisaslaşmış mütəxəssislərin və müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş mərkəzlərin sayı məhduddur.
Vahid Sisteminin Olmaması: Donorlar və resipiyentlər haqqında vahid informasiya bazasının olmaması prosesi ləngidir. Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il fərmanı ilə belə bir sistemin yaradılması tapşırılmışdır, lakin bu sistem hələ tam fəaliyyətə başlamamışdır.
Gələcək Perspektivlər və Tövsiyələr

Azərbaycanda orqan donorluğunun inkişafı üçün bir sıra addımlar atılmalıdır:

Maarifləndirmə Kampaniyaları: Əhali arasında orqan donorluğu ilə bağlı məlumatlandırma işləri gücləndirilməlidir. Dini liderlər və alimlərlə birgə kampaniyalar keçirilməli, orqan donorluğunun həm tibbi, həm də mənəvi əhəmiyyəti vurğulanmalıdır. Məsələn, İslamda orqan donorluğunun caiz olması ilə bağlı Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin də daxil olduğu bir sıra dini liderlərin açıqlamaları əhaliyə çatdırıla bilər.
Vahid İnformasiya Bazasının Yaradılması: Donorlar və resipiyentlər haqqında vahid informasiya bazasının yaradılması prosesi sürətləndirilməlidir. Bu baza şəffaflığı və anonimliyi təmin etməklə, orqan donorluğu prosesini daha effektiv idarə etməyə imkan verəcək.
Meyitdən Orqan Donorluğunun Təşviqi: Beyin ölümü diaqnozu qoyulmuş şəxslərin orqanlarının transplantasiya üçün istifadəsi üçün koordinasiya qrupları yaradılmalıdır. 2025-ci ildə ilk dəfə meyitdən orqan donorluğunun həyata keçirilməsi bu istiqamətdə müsbət addımdır.
Hüquqi Çərçivənin Təkmilləşdirilməsi: Azərbaycanda hazırda könüllü donorluq sistemi (opt-in) tətbiq olunur, yəni şəxslər öz razılıqlarını verməlidirlər. Gələcəkdə "təsdiqlənməmiş razılıq" (opt-out) sisteminə keçid nəzərdən keçirilə bilər, bu sistemdə şəxs sağlığında qarşı çıxmayıbsa, orqanları donorluq üçün istifadə oluna bilər. Belə bir sistem Avropanın bir çox ölkəsində uğurla tətbiq olunur.
Beynəlxalq Əməkdaşlıq: Türkiyə, İspaniya və ABŞ kimi ölkələrlə əməkdaşlıq orqan donorluğu sahəsində təcrübə mübadiləsini artıra bilər. İspaniya dünyada orqan donorluğu üzrə lider ölkələrdən biridir və bu ölkənin təcrübəsi Azərbaycan üçün örnək ola bilər.