Qara dəniz: ekosistemi və region üçün əhəmiyyəti

Qara dəniz planetin ən məşhur və unikal daxili su hövzələrindən biridir. O, zəngin tarixə və müxtəlif mədəniyyətə malik regionları birləşdirərək Avropa və Asiya sahillərini yuyur. Cənub-Şərqi Avropa ilə Kiçik Asiya arasında yerləşən dəniz mühüm nəqliyyat arteriyası, iqlim tənzimləyicisi və böyük rekreasiya mərkəzi rolunu oynayır.

Coğrafiyası və fiziki parametrləri

Qara dənizin su səthinin sahəsi təxminən 422 000 kvadratkilometr təşkil edir. Şimaldan cənuba ən böyük uzanma məsafəsi 580 kilometr, qərbdən şərqə isə 1150 kilometrdən çoxdur. Su hövzəsinin maksimum dərinliyi 2212 metrə çatır, orta dərinliyi isə təxminən 1240 metrdir.

Qara dəniz altı dövlətin sahillərini yuyur: Rusiya, Türkiyə, Bolqarıstan, Rumıniya, Gürcüstan və Ukrayna. O, Bosfor boğazı vasitəsilə Mərmərə dənizi ilə, daha sonra Dardanel boğazı vasitəsilə Egey və Aralıq dənizləri ilə, şimalda isə Kerç boğazı vasitəsilə Azov dənizi ilə birləşir.

Unikal hidroloji quruluşu: hidrogen-sulfid təbəqəsi

Qara dənizin əsas təbii xüsusiyyəti onun ikiqat hidroloji quruluşudur. Su kütləsi bir-biri ilə praktiki olaraq qarışmayan iki təbəqəyə kəskin şəkildə bölünür:

- Oksigen təbəqəsi (150–200 metr dərinliyə qədər): Yuxarı təbəqə çay axınları (Dunay, Dnyepr, Dnyestr) ilə şirinləşir və atmosferdən gələn oksigenlə zənginləşir. Dənizin bütün bioloji həyatı məhz burada cəmləşib.

- Hidrogen-sulfid təbəqəsi (150–200 metrdən aşağıda): Ümumi su həcminin 85%-dən çoxunu təşkil edir. Bu zonada oksigen tamamilə yoxdur və su hidrogen-sulfidlə zəngindir. Nəticədə dərinlik zonası yalnız anaerob bakteriyalar tərəfindən məskunlaşılmışdır.

Bu təzahürün səbəbi dar Bosfor boğazı vasitəsilə Aralıq dənizi ilə məhdud su mübadiləsi və böyük Avropa çaylarından gələn güclü şirin su axını olmuşdur.

Qara dənizin flora və faunası

Aşağı duzluluq (yuxarı təbəqədə təxminən 17–18‰, bu da okean göstəricisindən iki dəfə aşağıdır) və dərinlikdə oksigenin olmaması Qara dənizin biomüxtəlifliyini Aralıq dənizi ilə müqayisədə daha məhdud edir. Buna baxmayaraq, yerli ekosistem zəngin və özünəməxsusdur:

- Balıqlar: Akvatoriyada təxminən 180 balıq növü yaşayır, o cümlədən hamsi, şprot, stavrida, kalkan kambalası, skumbriya və nərə balıqları.

- Məmməlilər: Dəniz faunasını üç delfin növü (afalina, ağqarın delfin və azovka), həmçinin nadir monax tülküsü təmsil edir.

- Bitki aləmi: Suyun oksigenlə zənginləşməsində əsas rol oynayan yüzlərlə yosun növünü (fillofora və sistozira daxil olmaqla) və dəniz otlarını əhatə edir.

İqlimi və turizm

Sahil iqlimi şimalda mülayimdən cənub-şərqdə rütubətli subtropik iqlimə qədər dəyişir. Yayda suyun temperaturu +24...+27 °C-yə qədər qızır ki, bu da regionu çimərlik istirahəti və sanatoriya-kurort müalicəsi üçün ideal edir.

Hər il milyonlarla turist Qara dənizin kurort zonalarını ziyarət edir. İnkışaf etmiş infrastrukturu, dağ və dəniz havasının sintezi, mineral bulaqların və müalicəvi palçıqların mövcudluğu Qara dəniz sahilini regionun mühüm rekreasiya mərkəzinə çevirir.