Şabran: qədim tarixi, adının bərpası, təbiəti

Azərbaycanın şimalında, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Şabran rayonu ölkənin ən qədim və zəngin tarixi irsə malik bölgələrindən biridir. Böyük Qafqazın ətəklərindən Xəzər sahillərinə qədər uzanan bu ərazi həm təbii gözəllikləri, həm də min illərə dayanan mədəni izləri ilə diqqəti cəlb edir. Bu gün Şabran adı təkcə qədim şəhərin deyil, həm də müasir inkişaf edən rayonun rəmzinə çevrilib.

Şabranın Qədim Tarixi

Şabran şəhərinin əsası eramızın V əsrində Sasani hökmdarları dövründə qoyulmuşdur. Antik dövrün məşhur coğrafiyaşünası Ptolomey öz əsərlərində bu yaşayış məskənini "Sapothrenae" adı ilə xatırlatmışdır. Rəvayətlərə görə, şəhər Sasani sülaləsindən olan hökmdar tərəfindən qala-şəhər kimi inşa edilmiş və qısa müddətdə mühüm strateji mərkəzə çevrilmişdir. Şabran Abşeron yarımadasından Dərbənd keçidinə uzanan karvan yolunun üzərində yerləşdiyi üçün ticarət və hərbi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Orta əsrlərdə Şabran Şirvanşahlar dövlətinin tərkibində mühüm inzibati və mədəni mərkəz statusu qazanmışdır. IX-XV əsrlər şəhərin ən çiçəklənən dövrü hesab olunur. Tarixi mənbələrdə qeyd olunduğuna görə, şəhərin divarları X əsrdə Şirvanşah Məhəmməd ibn Əhməd tərəfindən çəkdirilmiş, XI əsrdə isə burada Şirvanşahlar sülaləsinin ailə məqbərəsi yerləşmişdir. Təəssüf ki, XIII əsrin ortalarında monqol yürüşləri şəhərə ağır zərbə vurmuş, sonrakı əsrlərdə Səfəvi-Osmanlı müharibələri isə onun tənəzzülünü sürətləndirmişdir. XVIII əsrdən etibarən qədim Şabran tamamilə tərk edilmiş və bu gün yalnız arxeoloji xarabalıqlar şəklində qalmışdır.

Adın Bərpası və Müasir Şabran

Sovet dövründə bu ərazidə yaradılan inzibati vahid Dəvəçi adlanırdı. Şəhər əvvəlcə Dəvəçibazar, sonra isə Dəvəçi kimi tanınmış, 1959-cu ildən şəhər statusu almışdır. Uzun illər sonra, 2010-cu ildə Azərbaycan Milli Məclisinin qərarı ilə Dəvəçi rayonunun və şəhərinin tarixi "Şabran" adı bərpa edilmişdir. Bu addım qədim diyarın zəngin keçmişinə hörmətin ifadəsi olmaqla yanaşı, bölgənin tarixi kimliyini gələcək nəsillərə çatdırmaq məqsədi daşımışdır.

Təbiəti və Turizm Potensialı

Şabran rayonu düzənlik və alçaq dağlıq ərazilərin növbələşdiyi zəngin coğrafiyaya malikdir. Bölgədə həm subtropik, həm də yarımsəhra iqlim şəraiti müşahidə olunur. Rayon ərazisindən axan Ataxçay kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır, meşəlik sahələr isə canavar, ayı, tülkü, qaban və ceyran kimi heyvanlarla zəngindir. Respublikanın ən böyük şirinsulu göllərindən biri olan Ağzıbirçala da məhz bu ərazidədir.

Turizm baxımından Qalaaltı kurortu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyük Qafqazın ətəyində yerləşən bu ərazidə müalicəvi əhəmiyyətə malik su mənbəyi ətrafında sanatoriya kompleksi fəaliyyət göstərir. Yaxınlıqdakı Çıraqqala qalasının xarabalıqları isə tarixsevərlər üçün cazibədar marşrutlardan biridir.

Tarixi Abidələr və Mədəni İrs

Rayonun ərazisində Şahnəzərli kəndindəki qədim Şabran şəhər yeri, Padar kəndindəki "Gülüstani-İrəm" xarabalıqları, həmçinin Gilgilçay səddi kimi dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələr qorunub saxlanılır. 2011-ci ildə Şabran Azərbaycanın "Əfsanələr Paytaxtı" elan edilmişdir ki, bu da bölgənin zəngin folkloruna və qədim köklərinə verilən yüksək qiymətin göstəricisidir. Rayon mərkəzində fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyi ziyarətçilərə bu diyarın keçmişini yaxından tanımaq imkanı verir. Bundan əlavə, xalçaçılıq kimi ənənəvi sənət növləri bu gün də yerli sakinlər tərəfindən yaşadılmaqdadır.

Yekun

Şabran — min illərin sınağından çıxmış, dəfələrlə dağılıb yenidən dirçələn, öz tarixi adını qürurla daşıyan bir diyardır. Qədim Sasani dövründən Şirvanşahlar dövrünə, sovet illərindən müasir müstəqillik dövrünə qədər uzanan bu yol Şabranı Azərbaycanın həm tarixi, həm də təbii sərvətlər baxımından ən dəyərli bölgələrindən birinə çevirmişdir.