Samux rayonu: tarix, coğrafiya və inkişaf

Samux rayonu Azərbaycan Respublikasının şimal-qərbində, Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonunun tərkibində yerləşən inzibati-ərazi vahididir. Ərazisi təxminən 1450-1455 kvadrat kilometrdir. Rayonun inzibati mərkəzi Samux şəhəridir. Əhali sayı 2020-ci illərin əvvəllərində təxminən 58 min nəfər ətrafında qiymətləndirilir və əhalinin böyük hissəsi kənd yerlərində yaşayır.

Coğrafi mövqeyi və təbii şəraiti

Samux rayonu Gəncə şəhəri, Göygöl, Şəmkir, Tovuz, Qax, Yevlax, Goranboy rayonları və Gürcüstan Respublikası ilə həmsərhəddir. Ərazi əsasən düzənlikdən ibarətdir. Onun bir hissəsi Kür çökəkliyinə, Ceyrançöl sahəsinə və Boz dağ massivinə düşür, şimalda isə Alazan vadisi ilə əhatə olunub.

Rayonun ərazisindən Kür, Qabırrı (İori), Alazan (Qanıx), Gəncə və Qoşqar çayları keçir. İqlimi quru-kontinentaldır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların sahəsi 700 kvadrat kilometrdən çoxdur.

Samuxun təbiətinin unikal xüsusiyyətlərindən biri Eldar şamı meşəliyidir. Qabırrı çayının sol sahilində, dəniz səviyyəsindən 400-600 metr yüksəklikdə yerləşən bu relikt meşəlik yalnız bu ərazidə təbii halda yayılıb və hələ 1910-cu ildə qoruq statusu alıb. Eldar şamı Azərbaycanın endemik ağac növü kimi tanınır.

Tarixi kökləri

“Samux” adı qədim Qafqaz Albaniya dövrünə aid toponimlərlə bağlanır və “meşəlik” və ya “ov üçün meşəlik yer” mənasını verir. Ərazi tarixən Albaniya dövlətinin, sonralar isə Gəncə xanlığının tərkibində olub.

Müasir inzibati vahid kimi rayon 1930-cu ildə yaradılıb, sonralar ləğv edilərək digər ərazilərə birləşdirilib. 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə yenidən müstəqil rayon statusu bərpa edilib. İnzibati mərkəz əvvəllər Səfərəliyev, sonra Nəbiağalı adlanıb, 2008-ci ildə isə Samux şəhər statusu alıb.

Hazırda rayonda 1 şəhər, bir neçə qəsəbə və kənd olmaqla 35-ə yaxın yaşayış məntəqəsi və 23 bələdiyyə fəaliyyət göstərir.

İqtisadiyyat və əhali

Samux rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına söykənir. Taxılçılıq, heyvandarlıq, tərəvəzçilik və meyvəçilik inkişaf edib. Rayonda iri təsərrüfat kompleksləri və emal müəssisələri fəaliyyət göstərir. Əhali əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir, kənd və şəhər əhalisinin nisbəti kənd istiqamətində üstünlük təşkil edir.

Samux rayonu həm də Mingəçevir su anbarının bir hissəsinin ərazisində yerləşməsi ilə diqqət çəkir. Bu, suvarma və enerjı potensialı baxımından əhəmiyyətlidir.

Nəticə

Samux rayonu tarixi kökləri, unikal təbii sərvətləri və kənd təsərrüfatı potensialı ilə Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsinin mühüm hissəsidir. Düzən relyef, çay şəbəkəsi və Eldar şamı kimi nadir ekosistemlər onu həm yaşayış, həm də təbiət baxımından fərqləndirir. Rayonun inkişafı kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi və təbii irsin qorunması ilə bağlıdır.