Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı: bu nədir

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) — Avrasiya dövlətlərini birləşdirən daimi fəaliyyət göstərən hökumətlərarası beynəlxalq təşkilatdır. O, qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirmək, regional təhlükəsizliyi təmin etmək və çoxşaxəli əməkdaşlığı inkişaf etdirmək məqsədi ilə yaradılmışdır. Bu gün ŞƏT ərazi, əhali və iqtisadi potensial baxımından dünyanın ən böyük regional strukturlarından biridir.

ŞƏT-in yaradılma tarixi

Təşkilatın sələfi 1996-cı ildə yaradılmış «Şanxay beşliyi» idi. Ona Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistan daxil idi. O zaman əsas vəzifə SSRİ dağılandan sonra sərhəd zonalarında hərbi sahədə etimadı gücləndirmək və silahlı qüvvələri azaltmaq idi.

15 iyun 2001-ci ildə Şanxayda beşliyə Özbəkistan qoşuldu. Altı dövlətin başçıları Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının yaradılması haqqında Bəyannamə imzaladılar. Beləliklə, «beşlik» tamhüquqlu beynəlxalq təşkilata çevrildi. 2002-ci ildə Sankt-Peterburqda ŞƏT Nizamnaməsi qəbul edildi — əsas nizamnamə sənədi 2003-cü ildə qüvvəyə mindi. O, təşkilatın məqsədlərini, prinsiplərini, strukturunu və fəaliyyət istiqamətlərini müəyyən etdi.

ŞƏT-ə üzv ölkələr

2026-cı ilə olan məlumata görə, təşkilatın on tamhüquqlu üzvü var:

- Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan (təsisçilər);
- Hindistan və Pakistan (2017-ci ildən);
- İran (2023-cü ildən);
- Belarus (2024-cü ildən).

Bundan əlavə, müşahidəçi statusuna Monqolustan və Əfqanıstan malikdir. Asiya, Avropa, Yaxın Şərq və Afrikadan olan ölkələri əhatə edən geniş dialoq tərəfdaşları şəbəkəsi də mövcuddur. Üzv dövlətlər birlikdə planet əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini və dünya ÜDM-nin böyük payını əhatə edir.

ŞƏT-in əsas məqsədləri və prinsipləri

Nizamnaməyə görə, təşkilatın əsas məqsədlərinə daxildir:

- qarşılıqlı etimad, dostluq və qonşuluq münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi;
- regionda sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin qorunması;
- terrorizm, separatizm və ekstremizmə («üç şər qüvvə») qarşı birgə mübarizə;
- siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni, enerji, nəqliyyat və ekoloji sahələrdə əməkdaşlığın inkişafı;
- ədalətli və rasional beynəlxalq nizamın qurulmasına kömək.

ŞƏT-in fəaliyyəti «şanxay ruhu»na — qarşılıqlı etimad, qarşılıqlı fayda, bərabərlik, məsləhətləşmə, mədəni müxtəlifliyə hörmət və birgə inkişaf prinsiplərinə əsaslanır. Təşkilat hərbi blok deyil, üçüncü ölkələrə qarşı yönəlməyib və qərarları konsensus əsasında qəbul edir.

Struktur və fəaliyyət istiqamətləri

ŞƏT-in ali orqanı ildə bir dəfə toplanan Dövlət Başçıları Şurasıdır. Hökumət Başçıları Şurası da mühüm rol oynayır. Daimi orqanlar — Pekindəki Katiblik və Daşkənddəki Regional Antiterror Strukturunun (RATS) İcra Komitəsidir.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri təhlükəsizlik (birgə antiterror təlimləri, narkotik qaçaqmalçılığı və mütəşəkkil cinayətkarlıqla mübarizə), iqtisadiyyat və ticarət, infrastruktur əlaqələri, rəqəmsal iqtisadiyyat, yaşıl inkişaf, təhsil, mədəniyyət və humanitar mübadilələri əhatə edir. Son illərdə maliyyə əməkdaşlığının yeni mexanizmlərinin və enerji, innovasiya, dayanıqlı inkişaf sahəsində platformaların yaradılmasına xüsusi diqqət yetirilir.

Müasir dünyada ŞƏT-in əhəmiyyəti

ŞƏT Avrasiya təhlükəsizlik və əməkdaşlıq arxitekturasında mühüm rol oynayır. Təşkilat regionun böyük dövlətləri arasında dialoqa kömək edir, ümumi çağırışların həllinə və praktiki qarşılıqlı fəaliyyətin inkişafına şərait yaradır. Onun genişlənməsi və gündəliyinin dərinləşməsi üzv dövlətlərin çoxtərəfli yanaşmaya və bütün iştirakçıların maraqlarının nəzərə alınmasına olan istəyini əks etdirir.

Beləliklə, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı fərqli inkişaf səviyyəsi, mədəniyyəti və siyasi sistemləri olan ölkələri bərabərlik və qarşılıqlı hörmət prinsipləri əsasında birləşdirən regional sabitlik və qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıq üçün vacib alət olaraq qalır.