Siyəzən: tarixi, coğrafiyası, iqtisadiyyatı və görməli yerləri

Siyəzən rayonu Azərbaycanın şimalında, Böyük Qafqaz dağlarının cənub-şərq ətəklərində, Samur-Dəvəçi ovalığının bir hissəsində yerləşir. Rayonun mərkəzi olan Siyəzən şəhəri Bakıdan 103 kilometr şimalda, Bakı-Rostov magistral şosse və dəmir yolu xətti üzərindədir. Ərazi qərb və şimal-qərbdən Şabran, cənub-şərqdən Xızı rayonları ilə həmsərhəddir, şərq istiqamətində isə Xəzər dənizi ilə qonşudur. Rayonun ümumi sahəsi 703 kvadrat kilometrdir.

Adının mənşəyi

"Siyəzən" toponiminin mənşəyi elmi ədəbiyyatda tam dəqiqləşdirilməmişdir. Bəzi tədqiqatçılar sözün İran dil qrupuna aid dillərdən gəldiyini və "qara torpaq" mənasını daşıdığını iddia edirlər. Digər versiyaya görə isə ad "qara su" mənasını verir və bu, ərazidə qədimdən aparılan neft hasilatı ilə bağlıdır. Maraqlıdır ki, hazırkı Siyəzən şəhəri 1941-1954-cü illər arasında Qızılburun adlanıb.

Tarixi inkişaf mərhələləri

Siyəzən rayonu inzibati vahid kimi ilk dəfə 1940-cı il fevralın 11-də təşkil edilmişdir. 1959-cu ildə ləğv olunaraq indiki Şabran (o dövrdə Dəvəçi) rayonunun tərkibinə qatılmışdır. Yalnız 1992-ci il aprelin 2-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Milli Şurasının qərarı ilə rayon 1959-cu il sərhədləri daxilində yenidən bərpa edilmişdir. Siyəzən şəhəri isə 1954-cü ildə rayon tabeli şəhər statusu almışdır. XX əsrin 50-70-ci illərində bölgədə neft hasilatının sürətlə genişlənməsi bir sıra dağ kəndlərinin boşalmasına səbəb olmuşdur; bu dövrdə böyüyən Qızılburun dəmir yolu stansiyası sonradan Siyəzən şəhərinin əsasını qoymuşdur.

Təbiət və iqlim xüsusiyyətləri

Rayonun iqlimi mülayim isti və quru subtropik tipə aiddir. Yanvar ayında orta temperatur 1,5-4 dərəcə, iyulda isə 15-25 dərəcə arasında dəyişir. Yay ayları quraq keçir, illik yağıntı miqdarı isə 300-650 millimetr həddindədir. Ərazidən Gilgilçay və Ataçay çayları axaraq Xəzər dənizi hövzəsinə tökülür. Torpaq örtüyü əsasən şoranlaşmış boz-qonur torpaqlardan ibarətdir. Böyük Qafqazın ətəyində yerləşən dağlıq hissə isə bölgəyə mənzərəli görkəm qazandırır.

İqtisadiyyat və istehsal sahələri

Siyəzən rayonunun iqtisadiyyatında neft-qaz hasilatı və kənd təsərrüfatı aparıcı yer tutur. Ərazidə çınqıl-qırmadaş sexləri, asfalt və kərpic zavodları fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, iki un dəyirmanı, çörək-bulka məmulatları istehsalı, mebel və xalça emalatxanaları, habelə quşçuluq sahəsində tanınan bir sənaye müəssisəsi bölgə iqtisadiyyatına töhfə verir. Kənd təsərrüfatında əsasən taxılçılıq, bağçılıq və heyvandarlıq inkişaf etmişdir.

Görməli yerlər: Çıraqqala və Gilgilçay səddi

Siyəzən özünün tarixi-mədəni abidələri ilə də diqqəti cəlb edir. Bakıdan təxminən 150 kilometr məsafədə, dik qayalıq zirvədə, 1232 metr hündürlükdə yerləşən Çıraqqala qədim müdafiə istehkamı kimi tanınır. Rayon ərazisindən keçən Gilgilçay səddi isə erkən orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində inşa edilmiş ən böyük müdafiə tikililərindən biri hesab olunur. Bu abidələr tarixə və qədim istehkam mədəniyyətinə maraq göstərən səyahətçilər üçün əhəmiyyətli obyektlərdir.

Əhalisi

Rayonun əhalisi təxminən 39,5 min nəfər təşkil edir, bunun az fərqlə yarısını kişilər, digər yarısını isə qadınlar formalaşdırır. Siyəzən şəhəri inzibati mərkəz olmaqla yanaşı, rayonun sosial və nəqliyyat baxımından da əsas qovşağıdır.

Nəticə etibarilə, Siyəzən rayonu həm zəngin təbii mənzərəsi, həm qədim tarixi abidələri, həm də inkişaf edən sənaye potensialı ilə Azərbaycanın şimal bölgəsinin diqqətəlayiq ərazilərindən biridir.