Somali

Somali: qədim Punt diyarı, Hind okeanının incisi, şairlər ölkəsi və Bakı ilə dialoq

Somali Federativ Respublikası — Afrika qitəsinin ən şərqində yerləşən, Afrika Buynuzu yarımadasında strateji mövqeyə malik suveren dövlətdir. Materik Afrikası ölkələri arasında ən uzun sahil xəttinə (Ədən körfəzi və Hind okeanı boyunca 3300 kilometrdən çox) malik olan Somali qədim zamanlardan bəri Afrika, Ərəbistan yarımadası və Asiya limanları arasında mühüm dəniz körpüsü rolunu oynamışdır. Çoxillik daxili böhranın fəsadlarını aradan qaldıran müasir Somali qədim arxeoloji irsi, köçəri mədəniyyətinin və islam maarifçiliyinin çoxəsrlik ənənələrini, zəngin dəniz və otlaq ehtiyatlarını, eləcə də federallaşma, dövlətçiliyin bərpası və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsinə yönəlmiş ardıcıl kursu özündə birləşdirir.

Laas-Qeel petroqlifləri, Moqadişonun okean mehləri və Afrika Buynuzunun üfüqləri

Ölkənin coğrafi siması şimaldakı yarımsəhra yaylaları və Oqo ilə Kal-Madou dağ silsilələrindən cənubdakı Cübbə və Vəbi-Şəbəli çaylarının məhsuldar vadilərinə qədər uzanır. Mərasim geyimlərində inəkləri və çobanları təsvir edən, neolit dövrünə (e.ə. III–II minilliklər) aid qayaüstü rəsmləri mükəmməl şəkildə qorunub saxlanmış Laas-Qeel («Dəvə quyusu») mağara kompleksi qlobal miqyaslı başlıca arxeoloji sərvət kimi qəbul olunur. Min ildən çox əvvəl tacirlər tərəfindən əsası qoyulmuş paytaxt, qədim Moqadişo («Hind okeanının ağ incisi») tarixi görkəmini bərpa edir: şəhərin görməli yerləri arasında XIII əsrə aid Ərbaa-Rukun məscidi, oyma taxta qapıları ilə qədim və rəngarəng Həmərveyn məhəlləsi və Lidonun firuzəyi çimərlikləri seçilir.

Ətirli qatranlar diyarı Punt, qüdrətli Ədal sultanlığı və birliyin intibahı

Antik dövrdə Somali sahilləri qədim misirlilərin qızıl, fil sümüyü, buxur və mirra apardıqları əfsanəvi Punt diyarı ilə eyniləşdirilirdi. Orta əsrlərdə burada Osmanlı imperiyası, Fars, Hindistan və Çinlə fəal ticarət aparan donanmalara malik Moqadişo, Ədal, Əcuran və Varsanqali islam ticarət sultanlıqları çiçəklənmişdir. XIX əsrin sonunda Somali torpaqları Avropa müstəmləkəçiləri tərəfindən Britaniya və İtaliya Somalisinə bölündü; bu da şair və lider Seyid Məhəmməd Abdullah Həsənin rəhbərliyi ilə dərvişlərin uzun illər davam edən azadlıq hərəkatına yol açdı. 1960-cı il iyulun 1-də iki müstəmləkə hissəsi birləşərək vahid müstəqil Somali Respublikasını təşkil etdi. Bir sıra sarsıntılardan və 1991-ci ildə mərkəzi hakimiyyətin süqutundan sonra ölkə milli barışıq yoluna qədəm qoydu: keçid federal konstitusiyasının qəbulu, Federal Hökumətin formalaşdırılması və dövlət institutlarının inkişafı beynəlxalq tanınmanı bərpa etməyə və hüquq qaydalarını möhkəmləndirməyə imkan verdi.

«Şairlər ölkəsi», naxışlı dirak parçaları və ədviyyatlı baris iskukaris düyüsü

Somalililəri haqlı olaraq «şairlər milləti» adlandırırlar: şifahi xalq yaradıcılığı, xüsusən də qabey epik poetik janrı əsrlər boyu tarixin, diplomatiyanın və fəlsəfənin nəsildən-nəslə ötürülməsində əsas vasitə olmuşdur. Somali cəmiyyəti qəbilə strukturu üzərində qurulub; burada ağsaqqallar şurası (şir) və ənənəvi adət hüququ olan xeer normaları həlledici rol oynayır. Qadınlar qərbasaar adlı yüngül şərf ilə parlaq dirak libasları geyinir, əllərini xına ilə bəzəyirlər. Somalinin kulinariya ənənələri Afrika, ərəb, türk və hind çalarlarını birləşdirir: milli təam baris iskukaris (Bariis Iskukaris) sayılır — zəngin ədviyyatlı bulyonda (hil, darçın, mixək, zirə) bişirilən, vam odda bişmiş keçi və ya dəvə əti və somalililərin demək olar ki, hər yeməyin yanında yediyi bananla təqdim olunan dənəvər düyü. Səhər yeməyinə bal və ərinmiş subaq yağı ilə məsaməli ancero (Canjeero) kökələri verilir, bayram süfrələrini isə xırtıldayan üçbucaq sambusa qəlyanaltıları və təzə dəvə südü bəzəyir.

Təbii buxur tədarükü, dəniz logistikası və Bakı ilə konstruktiv dialoq

Somali iqtisadiyyatı Fars körfəzi ölkələrinə dəvə, qoyun və keçi ixracını təmin edən heyvandarlığa əsaslanır. Ölkə şimaldakı dağ yamaclarında tədarük edilən təmiz ətirli buxur (bosvelliya ağacının qatranı) və mirranın dünyada ən böyük ixracatçılarından biri statusunu qoruyur. Dövlətin potensialı 200 millik müstəsna iqtisadi zonanın zəngin bioloji ehtiyatlarında, liman hablarının (Moqadişo, Berbera, Bosaso) inkişafında və perspektivli dəniz karbohidrogen yataqlarında cəmləşmişdir.

Beynəlxalq arenada Moqadişo və Bakı BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və Qoşulmama Hərəkatı platformalarında dostluq əlaqələrini inkişaf etdirirlər. Hər iki dövlət beynəlxalq hüququn fundamental normalarına, o cümlədən dövlət suverenliyinə, daxili işlərə qarışmamağa və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər daxilində ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörməti ardıcıl şəkildə dəstəkləyir. Bakıda keçirilən COP29 iqlim konfransının yekunları fonunda Cübbə və Şəbəli çayları hövzəsində təkrarlanan quraqlıqlardan və daşqınlardan ən çox əziyyət çəkən ölkələrdən biri kimi Somali kənd təsərrüfatının uyğunlaşdırılması, torpaqların deqradasiyasına qarşı mübarizə və su ehtiyatlarının idarə olunması üçün məqsədli iqlim maliyyəsinin səfərbər edilməsində Azərbaycan simasında etibarlı tərəfdaş tapmışdır.