Tərtər haqqında: tarixi, coğrafiyası və mədəni irsi

Azərbaycanın Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan Tərtər, ölkənin ən qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur. Qarabağ düzü ilə dağlıq ərazinin qovuşduğu məkanda yerləşən bu diyar həm təbii gözəlliyi, həm də zəngin tarixi irsi ilə diqqəti cəlb edir. Rayon mərkəzi olan Tərtər şəhəri eyni adlı rayonun və bələdiyyənin inzibati mərkəzidir.

Coğrafi mövqeyi

Tərtər rayonu Tərtər çayının sahillərində yerləşir. Ərazi Ağdam, Ağdərə, Goranboy, Yevlax və Bərdə rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisindən Tərtərçay və İncəçay axır, cənub sərhədindən isə Xaçınçay keçir. Səthin şimal-şərq hissəsi düzənlik, cənub-qərb hissəsi isə dağlıqdır. Dağlıq ərazidə təbaşir süxurları, düzənlikdə isə antropogen çöküntülər üstünlük təşkil edir. Rayonun torpaqları neft, daş kömür, tikinti materialları və səpinti qızıl kimi faydalı qazıntılarla zəngindir.

Tarixi köklər

Tədqiqatlara görə, "Tərtər" adı IX-XIII əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində və Şimali Qafqazda yaşamış qıpçaq mənşəli tərtərli tayfası ilə bağlıdır. Bu tayfa 1280-1323-cü illərdə Bolqarıstanda hökmdar sülaləsinə başçılıq etmişdir. Tarixi mənbələrə əsasən, tərtərlilərin bir qismi erkən orta əsrlərdə Azərbaycana köçmüş və Tərtər çayı sahilində məskunlaşmışdır — çayın adı da məhz bu tayfadan götürülmüşdür.

Ərazi qədim karvan yolunun üzərində yerləşdiyi üçün tarixən "Çaparxana" və "Çəpərxana" adlandırılmışdır. XX əsrin əvvəllərində — 1920-ci ildə burada Cavanşir qəzası yaradılmış, sonradan rayon 27 yanvar 1934-cü ildə təşkil edilmişdir. Sovet dövründə rayon Mirbəşir adını daşımış, lakin 1991-ci ilin fevralında Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra tarixi Tərtər adı özünə qaytarılmışdır. 1949-cu ildə şəhər rayon tabeli status almışdır.

1992-ci ildə Ağdərə rayonunun ləğvindən sonra onun bir hissəsi Tərtər rayonuna qatılmış, nəticədə rayonun ərazisi genişlənmişdir.

Müasir vəziyyəti

Bu gün Tərtər rayonunda 2 şəhər, 1 qəsəbə və 74 kənd fəaliyyət göstərir. Rayonun sahəsi təxminən 960 km², əhalisinin sayı isə 105 min nəfərə yaxındır. Rayon Bakı ilə 332 km məsafədə yerləşir. Tarixən sakinlər maldarlıq, əkinçilik, pambıqçılıq, üzümçülük və sənətkarlıqla məşğul olmuşlar.

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi dövründə Tərtər rayonu cəbhə xəttinə yaxın bölgə kimi dəfələrlə hərbi gərginliyə məruz qalmışdır. 2016-cı ilin apel döyüşləri nəticəsində rayonun bəzi ərazilərinin işğaldan azad edilməsi əhəmiyyətli hadisə olmuşdur.

Tarixi-mədəni abidələr

Tərtər rayonunda 24 tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır. Bunlardan biri dünya, on beşi ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidə, yeddisi yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi, biri isə yerli əhəmiyyətli arxeoloji abidədir. Bu abidələr Tərtər şəhəri ilə yanaşı, Buruc, Hacıqərvənd, Evoğlu, Hüsənli, Sarov, Borsunlu və Dəmirçilər kimi kəndlərdə yerləşir. Ərazidə məscidlər, kurqanlar, nekropollar, yaşayış yerləri və türbələr mövcuddur. 1981-ci ildə Borsunlu kəndində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl III minilliyə aid qədim kurqan aşkarlanmışdır ki, bu da regionun çox qədim tarixi keçmişə malik olduğunu təsdiqləyir.

Nəticə

Tərtər — həm coğrafi mövqeyi, həm zəngin tarixi keçmişi, həm də mədəni irsi ilə Qarabağın önəmli guşələrindən biridir. Qədim karvan yollarının kəsişməsində yerləşən bu diyar əsrlər boyu ticarət, mədəniyyət və tarixin izlərini özündə yaşatmışdır. Bu gün də Tərtər Azərbaycanın tarixi-mədəni xəritəsində özünəməxsus yer tutur.