Tərtər rayonu: tarixi, coğrafiyası və müasir inkişafı

Tərtər rayonu Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan inzibati ərazi vahididir. Mərkəzi Tərtər şəhəridir. Rayon 27 yanvar 1934-cü ildə təşkil olunmuşdur. Qərbdən şərqə doğru meylli olan ərazi Kiçik Qafqazın şimal-şərq ətəklərində və Qarabağ düzündə, Tərtərçayın sahilində, Kür-Araz ovalığının qərb hissəsində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən orta hündürlük təxminən 227 metrdir.

Şimaldan Yevlax, şimal-qərbdən Goranboy, qərbdən Kəlbəcər, cənub və cənub-qərbdən Ağdam, şərq və cənub-şərqdən Bərdə rayonları ilə həmsərhəddir. Bakıdan məsafəsi təxminən 332 kilometrdir. Rayonun səthi şimal-şərqdə düzənlik, cənub-qərbdə dağlıq xarakter daşıyır.

Tərtər rayonunun tarixi

Tərtər qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Arxeoloji tapıntılar, o cümlədən dünya əhəmiyyətli Borsunlu kurqanları tunc və erkən dəmir dövrlərinə aiddir. Rayonda 24 tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınıb. Adın mənşəyi bəzi tədqiqatlarda qıpçaq tayfalarından olan tərtərlilərlə əlaqələndirilir.

Sovet dövründə 1940-cı ildə Mirbəşir adlandırılmış, 1963-cü ildə müvəqqəti olaraq Bərdəyə birləşdirilmiş, 1965-ci ildə yenidən müstəqil olmuşdur. 1991-ci ildə tarixi adı bərpa edilib. 1990-cı illərdə və 2020-ci il Vətən müharibəsi dövründə ərazi sərhədləri dəyişikliklərə məruz qalıb. 2023-cü ildə Ağdərə rayonunun bərpası ilə əlaqədar Tərtərin ərazisi əvvəlki sərhədlərinə yaxınlaşdırılıb.

Coğrafiya və iqlim

İqlim yayı quraq keçən mülayim isti yarımsəhra və quru-çöl tipindədir, qış isə mülayim soyuqdur. Faydalı qazıntılara neft, daş kömür, tikinti materialları və səpinti qızıl daxildir. Tərtərçay və digər kiçik çaylar ərazidən axır.

Əhali və inzibati quruluş

Rəsmi məlumatlara görə əhali sayı müxtəlif dövrlərdə 70 mindən 105 minə qədər dəyişib. Son illərdə şəhər əhalisinin payı təxminən 27-29 faiz, kənd əhalisinin payı isə yüksəkdir. Rayonda bir əsas şəhər, bir sıra kənd və inzibati ərazi dairələri mövcuddur. Əhalinin əksəriyyəti azərbaycandır.

İqtisadiyyat və təsərrüfat

Tərtər rayonu əsasən kənd təsərrüfatı bölgəsidir. Pambıqçılıq, taxılçılıq (buğda, arpa) və heyvandarlıq aparıcı sahələrdir. Torpaqların münbitliyi və suvarma imkanları kənd təsərrüfatının inkişafına şərait yaradır. Son illərdə pambıq məhsuldarlığı yüksək göstəricilərlə qeyd olunur. Sənaye sahəsində isə pambıq emalı, süd məhsulları və tikinti materialları ilə bağlı müəssisələr fəaliyyət göstərir.

Tərtər rayonunun müasir əhəmiyyəti

Tərtər Qarabağın giriş qapısı hesab olunur və regionun sosial-iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayır. Təhsil, infrastruktur və kənd təsərrüfatı sahələrində davamlı işlər aparılır. Qədim tarixi abidələri, münbit torpaqları və strateji mövqeyi ilə Tərtər rayonu Azərbaycanın mühüm inzibati və iqtisadi vahidlərindən biri olaraq qalır. Rayonun gələcək inkişafı kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi və tarixi-mədəni irsin qorunması ilə bağlıdır.