"Türkmənçay müqaviləsi" teqi üzrə xəbərlər
Türkmənçay Müqaviləsi 1828-ci il fevralın 10-da (22-də) Rusiya İmperiyası ilə Qacar İranı arasında imzalanmış sülh müqaviləsidir. Bu müqavilə 1826–1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsini yekunlaşdıraraq Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsini dəyişdirmiş və Azərbaycan xalqının taleyində dərin izlər buraxmışdır. Müqavilənin şərtləri Azərbaycan torpaqlarının bölünməsinə, erməni əhalinin köçürülməsinə və Rusiyanın bölgədə hökmranlığının güclənməsinə səbəb olmuşdur.
Müqavilənin tarixi və zəmin
1826-cı ildə başlayan ikinci Rusiya-İran müharibəsi Qacar İranının 1813-cü il Gülüstan Müqaviləsi ilə itirdiyi torpaqları geri qaytarmaq cəhdi ilə başlanmışdı. Lakin Rusiya qoşunları general İvan Paskeviçin rəhbərliyi ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarını, həmçinin Təbrizi işğal etdi. İranın məğlubiyyəti qaçılmaz oldu və Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində sülh danışıqları aparıldı. Müqavilə Rusiya tərəfindən Paskeviç və Aleksandr Obreskov, İran tərəfindən isə şahzadə Abbas Mirzə və Mirzə Əbül-Həsən xan tərəfindən imzalandı. Danışıqlarda rus diplomatı və yazıçı Aleksandr Qriboyedov mühüm rol oynadı, müqavilənin şərtlərini formalaşdırmağa kömək etdi.
Müqavilənin əsas şərtləri
Türkmənçay Müqaviləsi 16 maddədən ibarət idi və aşağıdakı əsas müddəaları özündə əks etdirirdi:
- Torpaq güzəştləri: İran İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarını Rusiyaya verdi. Bu, indiki Ermənistanın ərazisini və Naxçıvanı əhatə edirdi. Sərhəd Araz çayı boyunca müəyyənləşdirildi, Azərbaycan torpaqlarını şimal və cənub hissələrə böldü.
- Kontribusiya: İran Rusiyaya 20 milyon gümüş rubl (sonradan 10 milyona endirildi) həcmində kontribusiya ödəməyə razılaşdı.
- Erməni köçü: İran erməni əhalinin Rusiya ərazisinə, xüsusilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarına köçürülməsinə mane olmamağı öhdəsinə götürdü. Nəticədə 80 minə yaxın erməni Cənubi Qafqaza köçürüldü.
- Ticarət müqaviləsi: Rus tacirləri İranda sərbəst ticarət hüququ qazandılar və idxal-ixrac mallarına 5% gömrük rüsumu tətbiq edildi.
- Hərbi və diplomatik şərtlər: Rusiya Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququnu təsdiqlədi, İran isə şahzadə Abbas Mirzəni taxtın vəliəhdi kimi tanıdı.
Müqavilənin nəticələri
Türkmənçay Müqaviləsi Azərbaycan xalqı üçün ağır nəticələrə səbəb oldu. Azərbaycan torpaqları Rusiya və İran arasında bölündü, bu da “Şimali Azərbaycan” və “Cənubi Azərbaycan” terminlərinin yaranmasına gətirib çıxardı. Bölünmə xalqın mədəni və sosial inkişafında fərqli yolların formalaşmasına səbəb oldu.
Müqavilə Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövqelərini möhkəmləndirdi və İranın bölgədəki təsirini zəiflətdi. Erməni köçü nəticəsində İrəvan xanlığında demoqrafik dəyişikliklər baş verdi: 1828-ci ildə əhalinin 21%-ni təşkil edən ermənilər 1832-ci ilə qədər 50%-ə çatdı. Bu, sonradan Qarabağ münaqişəsinin köklərinə təsir etdi.
İran üçün müqavilə siyasi və iqtisadi tənəzzülün başlanğıcı oldu. Kontribusiya ödənişləri yeni vergilərin tətbiqinə səbəb oldu, bu da əhali arasında narazılıq yaratdı. Müqavilə həmçinin Böyük Britaniyanın İrandakı təsirini azaltdı, Rusiyanı dominant qüvvəyə çevirdi.
Müasir dövrə təsiri
Türkmənçay Müqaviləsi Azərbaycan tarixində mühüm yer tutur. Azərbaycanlı alimlər müqaviləni xalqın birliyini pozan və uzunmüddətli problemlər yaradan sənəd kimi qiymətləndirirlər. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra müqavilənin hüquqi qüvvəsi itirildi, lakin onun yaratdığı geosiyasi və etnik nəticələr bu gün də aktualdır.
Türkmənçay Müqaviləsi dostluq və sülh vəd etsə də, bölgədə gərginliyin və münaqişələrin toxumlarını səpdi. Bu sənəd Azərbaycanın tarixi yaddaşında dərin iz buraxaraq gələcək nəsillər üçün öyrəniləcək bir dərsə çevrildi.
