"Xark adası" teqi üzrə xəbərlər
Xark adası: Fars körfəzində İranın neft qapısı
Xark Fars körfəzinin şimalında, Buşehr vilayətinin sahilindən təxminən 25 kilometr aralıda yerləşir. Uzunluğu səkkiz kilometrə yaxın, eni dörd kilometrə qədər, sahəsi isə təxminən 20 kvadratkilometrdir. Xəritədə ada çətinliklə seçilir, lakin İran iqtisadiyyatı üçün bəzi iri şəhərlərdən də vacibdir: ölkə neftinin əsas hissəsi tankerlərə məhz buradan yüklənir.
Adanın quruluşu
Xark əhəngdaşı və mərcanlardan ibarətdir. Relyef alçaqdır: şimalda kiçik qayalıqlar, cənubda düz ərazi var. Yay isti və rütubətli keçir, günorta temperatur tez-tez qırx dərəcədən yuxarı qalxır. Burada daimi olaraq bir neçə min nəfər yaşayır, əsasən terminal işçiləri və onların ailələri. Adanın bir üstünlüyü də var: yaxınlıqdan dərin su keçir, materik sahili boyunca isə körfəz dayazdır.
Neft terminalı
Terminal 1950-ci illərdə tikilməyə başlayıb, 1960-cı ildə tam gücü ilə işə düşüb. Neft Xuzistan yataqlarından, ilk növbədə Əhvaz və Gəçsaran rayonlarından boru kəmərləri ilə gətirilir. Nəhəng rezervuarlar və dərinsulu körpülər tutumu yüz minlərlə ton olan gəmilərin yüklənməsinə imkan verir. Analitiklərin hesablamalarına görə, İranın xammal ixracının təxminən doqquzda biri istisna olmaqla demək olar ki, hamısı Xarkdan keçir, ona görə adanı ölkənin neft ürəyi adlandırırlar.
Keçmişdən nə qalıb
Strateji obyekt olduğu üçün ada adi turizmə bağlıdır, lakin keçmiş dövrlərin izləri qorunub. Bunlara Hollandiya qalasının xarabalıqları, kiçik Avropa qəbiristanlığı, erkən xristian dövrünə aid tikili qalıqları, qayada oyulmuş məzarlar və yerli əhalinin ehtiramla yanaşdığı Mir Məhəmməd Hənəfi türbəsi aiddir. Buraya yalnız xüsusi icazə ilə getmək olar.
Tarix: ticarət məntəqəsindən tanker müharibəsinə qədər
Adada ilk yaşayış yerləri çox qədim dövrlərdə yaranıb. 1753-cü ildə baron Tido Knifauzen burada Hollandiya Şərqi Hindistan şirkətinin ticarət məntəqəsini qurdu. Hollandiyalılar uzun qalmadılar: 1766-cı ildə qalanı Bəndər-Riqin hakimi Mir Mühənna ələ keçirdi və avropalılar çıxıb getdi. Sonralar adanı britaniyalılar iki dəfə tutdu: 1830-cu illərin sonunda və ingilis-fars müharibəsi zamanı, 1856-cı ildə. 1980-ci illərdə, İran-İraq müharibəsi illərində Xark İraq aviasiyasının əsas hədəflərindən birinə çevrildi. Çoxsaylı bombardmanlardan sonra Tehran yüklənmənin bir hissəsini Sirri və Lavan kimi digər adalara keçirdi.
İqtisadiyyat və sanksiyalar
Xark dünya siyasəti ilə sıx bağlıdır. İran neftinin əsas alıcısı Çindir, ABŞ sanksiyaları isə Tehranı mürəkkəb ticarət sxemlərindən istifadə etməyə və xammalı endirimlə satmağa məcbur edir. Terminalda fasilələr barədə hər xəbər neft qiymətlərində dərhal əks olunur.
Ada niyə yenə xəbərlərdədir
Regionda gərginlik, Hörmüz boğazında tankerlərlə bağlı insidentlər və enerji infrastrukturuna zərbə təhdidləri Xarkı müntəzəm olaraq başlıqlara qaytarır. Həm gəmiçiliyin təhlükəsizliyi, həm də İran ixracının perspektivləri maraq doğurur. Terminalın vəziyyəti, yükləmə həcmləri və tərəflərin mövqeləri barədə aktual məlumat tez dəyişir, onları təzə mənbələr üzrə yoxlamaq lazımdır.
