"Yaşa görə pensiya" teqi üzrə xəbərlər
Yaşa görə pensiya Azərbaycanda sosial təminat sisteminin əsas sütunlarından biridir və ölkənin iqtisadi və demoqrafik reallıqları ilə sıx bağlıdır. Son illərdə pensiya yaşının artırılması və pensiya ödənişlərinin yenidən qurulması ilə bağlı islahatlar cəmiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olub.
Yaşa görə pensiyanın cari vəziyyəti
Azərbaycanda yaşa görə pensiya “Əmək pensiyaları haqqında” Qanuna (2006) əsasən tənzimlənir. 2025-ci ilə olan məlumata görə, pensiya yaşı həm kişilər, həm də qadınlar üçün 63 yaşdır. 2016-cı ildə qəbul edilən islahatla qadınların pensiya yaşı 2021-ci ilə qədər 60-dan 63-ə, hər iki cins üçün isə 2027-ci ilə qədər 65-ə çatdırılması planlaşdırılıb. Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) məlumatlarına görə, hazırda ölkədə təxminən 1,3 milyon pensiyaçı var, onların 60%-i yaşa görə əmək pensiyası alır.
Minimum pensiya 2023-cü ildə 280 manata, orta pensiya isə 447 manata qaldırılıb. Bu artım inflyasiyanın təsirlərini yumşaltmaq məqsədi daşısa da, Meydan TV kimi müxalifət mənbələri pensiyaların hələ də yaşayış minimumunu ödəmədiyini vurğulayır. BMT-nin 2023-cü il məlumatlarına görə, Azərbaycanda orta ömür uzunluğu 73 ildir, bu da pensiya yaşının artırılmasının sosial həssaslığını artırır.
İslahatların səbəbləri
Yaşa görə pensiya sistemində islahatların aparılması bir sıra amillərlə bağlıdır:
- Demoqrafik dəyişikliklər: Əhalinin qocalması və doğuş səviyyəsinin azalması pensiya fonduna təzyiq yaradır. DSMF-nin hesablamalarına görə, pensiyaçıların sayı işləyən əhaliyə nisbətdə artır.
- Maliyyə dayanıqlığı: Pensiya fondunun büdcəsi sosial ödənişlərin artması ilə yüklənir. Pensiya yaşının artırılması xərcləri azaltmaq və digər sosial proqramlara vəsait ayırmaq imkanı yaradır.
- Beynəlxalq təcrübə: Azərbaycan Avropa İttifaqı ölkələri kimi pensiya yaşının 65–67 olduğu modellərə uyğunlaşmağa çalışır.
2024-cü ildə pensiya ödənişlərinin indeksləşdirilməsi və sosial yardım proqramlarının genişləndirilməsi kimi tədbirlər görülüb, lakin iqtisadçılar bu tədbirlərin inflyasiya və qiymət artımı qarşısında kifayət etmədiyini qeyd edirlər.
İctimai reaksiya və çağırışlar
Pensiya yaşının artırılması cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmayıb. X platformasında yer alan yazılarda vətəndaşlar pensiya yaşının 65-ə qaldırılmasının, xüsusilə kənd yerlərində yaşayanlar üçün, aşağı ömür uzunluğu səbəbindən pensiyaya çatma şansını azaltdığını bildirirlər. Şəhər əhalisinin bir hissəsi islahatları iqtisadi zərurət kimi qəbul etsə də, kənd sakinləri və aşağı gəlirli qruplar pensiyaların azlığı və yaşayış xərclərinin artmasından narazıdır.
2025-ci ildə həmkarlar ittifaqları və ictimai təşkilatlar müəllimlər, həkimlər və digər ağır şəraitdə çalışan peşələr üçün aşağı pensiya yaşının saxlanılmasını təklif ediblər. Hökumət bu təklifləri nəzərdən keçirsə də, konkret dəyişikliklər hələ elan olunmayıb. Qafqaz Xəbər Mərkəzinə görə, pensiya yaşının artırılması yaşlı vətəndaşlar arasında yoxsulluq səviyyəsinin artmasına səbəb ola bilər, çünki BMT-yə əsasən pensiyaçıların təxminən 10%-i yoxsulluq həddində yaşayır.
Beynəlxalq müqayisə
Azərbaycanın pensiya islahatları beynəlxalq kontekstdə də diqqət çəkir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatlarına görə, Türkiyədə qadınlar üçün pensiya yaşı 60-a, Gürcüstanda isə 65-ə qaldırılması müzakirə olunur. Azərbaycanda islahatlar sosial-iqtisadi şərtlər, o cümlədən neft gəlirlərinə bağlı büdcə məhdudiyyətləri səbəbindən daha mürəkkəbdir. Buna baxmayaraq, pensiya fondunun şəffaflığının artırılması və sosial yardım proqramlarının genişləndirilməsi ilə bağlı addımlar müsbət qiymətləndirilir.
Nəticə
Yaşa görə pensiya Azərbaycanda sosial təminatın əsasını təşkil edir, lakin pensiya yaşının artırılması və ödənişlərin optimallaşdırılması ilə bağlı islahatlar cəmiyyətdə mübahisələrə səbəb olur. İslahatların uğuru pensiyaların artırılması, səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşdırılması və yaşlı vətəndaşlara dəstək kimi əlavə tədbirlərdən asılıdır. 2025-ci ildə Azərbaycan iqtisadi dayanıqlılıq və sosial ədalət arasında tarazlıq axtarışını davam etdirir ki, vətəndaşlarına layiqli qocalıq təmin etsin
