Zəngilan rayonu: tarixi, təbiəti və Böyük Qayıdışın simvolu

Zəngilan rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində, Araz çayı sahilində, Kiçik Qafqaz dağlarının cənub ətəklərində yerləşən inzibati-ərazi vahididir. İnzibati mərkəzi Zəngilan şəhəri olan rayon İranla sərhəddə yerləşdiyindən strateji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ərazisi 707 kvadratkilometrdir və tarixən Zəngəzur mahalının tərkib hissəsi olub.

Zəngilanın qədim tarixi

Zəngilan ərazisi çox qədim yaşayış məskəni olub. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanan küp qəbirlər və Makedoniyalı İsgəndərin dövrünə aid sikkələr ərazinin hələ eramızdan əvvəl beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynadığını göstərir. Orta əsr mənbələrinə görə, Zəngilanın əsası hicri təqvimlə 636-cı ildə qoyulub. Rayon ərazisində orta əsr memarlığının qiymətli nümunələri – Şərifan və Yenikənd sərdabələri, Məmmədbəyli türbəsi, Zəngilan şəhər məscidi, Bartaz qız qalası kimi tarixi-mədəni abidələr bu günədək qorunub saxlanılıb.

İşğal dövrü

1993-cü il oktyabrın sonlarında Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan silahlı qüvvələri Zəngilan rayonunu işğal etdi. 27 il davam edən işğal dövründə rayon tamamilə dağıdıldı, əhali öz doğma torpaqlarından didərgin düşdü, təbii sərvətlər talandı.

Zəngilanın azad olunması

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan Ordusunun qələbəsi ilə nəticələndi. Oktyabrın 20-də Zəngilan şəhəri və rayonun bir sıra kəndləri işğaldan azad edildi. Həmin tarix sonradan rəsmi olaraq Zəngilan Şəhəri Günü kimi təsis olundu. Zəngilan uğrunda döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə minlərlə hərbi qulluqçu "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilib.

Təbiəti və unikal sərvətləri

Zəngilan rayonu təbii gözəllikləri ilə seçilir. Bəsitçay çayı hövzəsində yerləşən Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu ərazisindəki təbii çinar meşəsi sahəsinə görə dünyada ikinci, Avropada isə birinci yerdədir. Sıldırımlı qayalar, laləli düzlər, zəngin bitki və heyvanat aləmi rayonu ekoturizm baxımından cəlbedici edir.

Böyük Qayıdış və bərpa layihələri

Azad edildikdən sonra Zəngilanda genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işlərinə başlanılıb. Rayonun Ağalı kəndində Qafqazda ilk "ağıllı kənd" pilot layihəsi həyata keçirilib. Layihə 1-ci, 2-ci və 3-cü Ağalı kəndlərini əhatə edir və müasir yaşayış infrastrukturu, "ağıllı kənd təsərrüfatı", alternativ enerji mənbələri kimi komponentləri özündə birləşdirir. 2022-ci ilin mayında Ağalı kəndinin ilk sakinləri doğma torpaqlarına köçüb, kənddə məktəb, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi, "ASAN" və "DOST" mərkəzləri fəaliyyət göstərir.

2022-ci il oktyabrın 20-də Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının açılışı olub. Bundan əlavə, Zəngəzur dəhlizinin bir hissəsi olan Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolunun tikintisi də rayonun nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına töhfə verir. Zəngilan həmçinin Qarabağın "yaşıl enerji" zonasına çevrilməsi prosesində mühüm rol oynayır, ərazidə heyvandarlığın inkişafı üçün minlərlə baş iribuynuzlu mal-qara gətirilib.

Nəticə

Zəngilan rayonu bu gün qədim tarixi irsi, unikal təbiəti və sürətli bərpa prosesi ilə Azərbaycanın diqqət mərkəzində olan bölgələrindən birinə çevrilib. "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində davam edən layihələr sayəsində Zəngilan yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub və gələcəkdə region üçün mühüm iqtisadi, sosial və turizm mərkəzinə çevrilmək potensialına malikdir.