Kübra Məhərrəmova yazır
Dünya mətbuatının diqqətindəki vacib hadisələrdən biri də noyabrın 19-da Şençjen şəhərində Rusiya, Çin və ABŞ liderləri arasında keçiriləcək görüşdür.
Çin sədri Si Cinpin, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında üçtərəfli görüşün hansı məsələləri əhatə edəcəyi barədə fikirlər səslənir.
Maraqlısı odur ki, Rusiya, ABŞ və Çin liderləri görüş üçün əvvəlcədən təyin olunmuş gündəlikdən imtina etmək qərarına gəliblər.
Bu imtina Çin lideri üçün ənənəvi addım sayılmır. Çünki o, hər zaman dialoqun hansı mövzular ətrafında aparılacağı barədə əvvəlcədən məlumatlı olmağı üstün sayır.
Ən son məlumata görə isə bu görüşdə Ukrayna mövzusu yer almayacaq.
Lakin dünyanın aparıcı siyasi icmalçıları, ekspertləri hesab edirlər ki, Ukrayna mövzusu bu və ya digər şəkildə danışıqlar masasında olacaq. Çünki bu danışıqlar masasında güc və nüfuz məsələsi müzakirə olunur.
Bəs niyə bu görüş 1945-ci ildə keçirilmiş Yalta konfransı ilə müqayisə olunur?
Əvvəlcə Yalta görüşünün tarixi mahiyyətini yada salaq.
O zaman antihitler koalisiyasının liderləri - Böyük Britaniyanın baş naziri Uinston Çörçil, ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt, SSRİ tərəfindən İosif Stalin dünyada təsir dairələrini müəyyən etdilər. Bunun nəticəsində Şərqi Avropanın bir sıra ölkələri Sovet İttifaqının totalitar hakimiyyəti altına düşdü.
Bu iki görüşün oxşar cəhətləri olsa da, fərqli məqamları da var. 1945-ci il Yalta görüşündə dünyanın üç böyük gücü təcavüzkara, yəni Hitlerə qarşı mübarizədə qalib gəlmişdi və müharibənin nəticələrini müzakirə edirdi.
Bu dəfə isə masada Rusiya özü Ukraynaya qarşı aqressiya nümayiş etdirən tərəfdir. Yəni müharibəni başlayan tərəfin özü də danışıqlar masasındadır. Üstəlik, Ukraynada müharibənin nə vaxt və hansı şərtlərlə başa çatacağı hələ məlum deyil.
İkinci məqam odur ki, Rusiya, Çin və ABŞ-nin hərbi gücü, iqtisadi göstəriciləri də fərqlidir. Çin və ABŞ dünyanın iki nəhəng iqtisadi gücü olduğu halda, Rusiyanın iqtisadi vəziyyəti göz qabağındadır.
2026-cı il üçün nominal ÜDM proqnozlarına əsasən, ABŞ-də bu rəqəm 32.64 trilyon dollar, Çində 21.55 trilyon dollar, Rusiyada cəmi 2.86 trilyon dollar göstərilir.
Ölkələrin nüvə gücü də bərabər deyil.
Rusiya 5 420, ABŞ 5 042, Çin 620 nüvə başlığına malikdir. İqtisadi göstəricilər baxımından Moskva Vaşinqton və Pekindən xeyli geri qalsa da, Rusiyanın ABŞ və Çinlə eyni səviyyədə danışmasına imkan verən əsas amil onun nüvə arsenalıdır.
Yeri gəlmişkən, ABŞ-nin bu görüşdən gözlədiyi ən vacib məqam Çinin nüvə silahlanması barədə dialoqa gəlməsidir.
Ağ Evin sözçüsü Oliviya Uels bildirib ki, Tramp dünya üzrə nüvə silahlarının azaldılmasını müzakirə etmək istəyir. Lakin rəsmi Pekin hesab edir ki, əvvəlcə dünyanın ən böyük nüvə arsenalına malik ABŞ və Rusiya öz arsenalını azaltmalıdır. Yalnız bundan sonra Çin öz nüvə potensialı ilə bağlı danışıqlara qoşulmaq məsələsinə baxa bilər.
Nəzərə almalıyıq ki, rəsmi tezislərdən başqa bağlı qapılar arxasında keçirilən görüşlərdə ictimaiyyətə açıqlanmayacaq məsələlərin də yer tutacağı ehtimalı böyükdür.
Çünki bu, üç dövlət başçısının ilk belə görüşüdür.
Ekspertlər düşünürlər ki, bu hadisə ABŞ, Rusiya və Çin arasında sadəcə diplomatik təmas deyil, XXI əsrin yeni dünya nizamının formalaşmasına təsir göstərə biləcək ciddi siyasi hadisədir. Ukrayna müharibəsi ətrafında aparılan danışıqlar, NATO-nun gələcəyi, Avropanın parçalanmış mövqeyi və Vaşinqton-Moskva münasibətlərindəki yeni dinamika bu prosesin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirə, hətta ilkin qeyri-rəsmi razılıqlar əldə oluna bilər.
Siyasi hadisələr onu deməyə əsas verir ki, son 60 ildə beynəlxalq münasibətlərin əsasını təşkil edən güc və hüquq prinsipi tədricən güclünün hüququ ilə əvəzlənir. Güclüsənsə, deməli, haqlısan. İndi bir də düşünək ki, söhbət dünyanın üç ən güclü dövlətindən gedir. Onların hər birinin nüvə silahına malik olması mümkün razılaşmaların əhəmiyyətini daha da artırır. Liderlərin XXI əsrdə dünyanın təsir dairələrinə bölünməsi barədə ciddi müzakirələr aparacağı isə şübhə yaratmır.
Son bir il ərzində səslənən siyasi ritorikada dünyanın hansı istiqamətdə bölünəcəyi ehtimalını və mümkün bölgünün konturlarını görmək mümkündür.
Amerika və Latın Amerikası ABŞ-nin, Çin və Tayvan da daxil olmaqla, Asiya Pekinin, keçmiş sovet respublikaları isə Moskvanın təsir dairəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Belə bir bölgü açıq şəkildə elan edilməsə də, müzakirələrin əsas bu istiqamətdə gedəcəyinə əsaslı təxminlər var.
Bu arada Avropanın daxili çəkişmələri fonunda Putinin əlinin danışıqlar masasında güclənməsi də diqqətdən yayınmır.
Keçmişə qısa səyahət etsək görərik ki, Putin siyasətinin əsas hədəflərindən biri də ABŞ ilə Avropa Birliyi arasında narazılıq və fikir ayrılığının yaradılması olub.
Maraqlısı odur ki, Putin buna məhz Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı nail ola bildi.
Daha maraqlısı odur ki, Putinin NATO-nun Şərqə doğru irəliləməməsi barədə tələbi Rusiya-Ukrayna danışıqları fonunda ucadan səslənməyə başlayıb. Putinin alyansın 1997-ci il mövqelərinə qayıtması barədə tələbi ilk dəfə 2021-ci ilin dekabrında, Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibədən əvvəl səslənmişdi. O zaman ABŞ və Avropa bu şərtlərlə razılaşmamışdı. Bu gün isə ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiyanın təhlükəsizlik "narahatlıqlarını" müzakirə etməyə hazır olduğunu deyir.
Hər zaman Kremlə sərt davranan Almaniya da mövqeyində dəyişiklik edib. Almaniya kansleri Fridrix Merts əvvəllər Rusiyaya belə təhlükəsizlik zəmanətlərinin verilməsinə qarşı çıxdığı halda, bu gün məsələnin müzakirə edilməsinin mümkünlüyündən danışır.
Bəs o zaman 1997-ci ildən sonra NATO-ya üzv olmuş çoxsaylı dövlətlərin təhlükəsizliyinə kim zəmanət verəcək?
Hər nə qədər üçlüyün görüşü zamanı Ukrayna məsələsinin müzakirə olunmayacağı barədə tezislər səslənsə də, burada məsələ sadəcə Ukraynadan getmir.
Ukrayna müharibəsi artıq yalnız iki ölkə arasında ərazi və təhlükəsizlik münaqişəsi deyil. Bu müharibə dünya güc balansının, NATO-nun gələcəyinin və Avropanın beynəlxalq sistemdəki yerinin müəyyənləşdiyi daha geniş geosiyasi prosesin bir hissəsidir.
ABŞ, Rusiya və Çin arasındakı münasibətlər, Qərbin daxili parçalanması, Avropanın təhlükəsizlik narahatlıqları və Ukraynanın gələcəyi bir-biri ilə sıx bağlıdır.
Rusiya-Ukrayna danışıqlarının heç bir nəticə əldə edilmədiyi dövrdə hər iki tərəf bir-birinə dron və raket hücumları ilə təzyiq göstərməyə çalışır. Qeyd edək ki, cəbhədə də qeyri-adi dəyişiklik yoxdur. Bu hadisələrin fonunda Putinin Tramp və Si Cinpinlə görüşü ən müxtəlif proqnozlar üçün imkan verir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, qarşıdakı proseslər yalnız Ukraynanın taleyi ilə bağlı deyil. Bəlkə də bu danışıqlarda Ukrayna ən sonuncu yerdə durur. Məsələ daha stratejidir.
Bundan sonra beynəlxalq münasibətlər hansı prinsiplər üzərində qurulacaq? Hansı beynəlxalq hüquq və mexanizmlər işləyəcək? Bu gün əldə edilən hər hansı razılıq sabah necə pozulacaq? İmzanın, sənədin bir gücü qalacaqmı?
Əgər dünyanın üç böyük gücü öz təhlükəsizlik, iqtisadi, siyasi maraqlarını və təsir dairələrini razılaşdırmaq yolu ilə yeni siyasi reallıq formalaşdırmağa çalışarsa, bu razılığın ömrü nə qədər olacaq? Əgər beynəlxalq hüquq mexanizmləri bu gün böhran yaşayırsa, razılığa riayət olunması mexanizmi neçə çalışacaq?
Tutaq ki, bu üç güc hər hansı razılığa gəldi. O zaman digər dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və müstəqil xarici siyasət hüququ necə olacaq?
1945-ci ildə Yaltada II Dünya müharibəsindən sonra dünya nizamı müəyyənləşdi. Pis, yaxşı, bir işlək mexanizmə malik idi. Razılığa da az-çox bütün tərəflər riayət edirdilər.
Bu gün isə müharibələr, geosiyasi rəqabət və dəyişən güc balansı yenidən böyük gücləri yeni razılığa məcbur edir. Lakin sual yenə də açıq qalır. Bu razılığa necə riayət olunacaq? İlk nüvə düyməsini kiminsə sıxmasına qədərmi? Bəllidir ki, dünya dəyişir. Yeni arxitektura, yeni güc formalaşır. Lakin heç vaxt olmadığı qədər kövrəkdir.