Ağcabədi rayonu: tarixi, coğrafiyası və mədəni irsi

Ağcabədi rayonu Azərbaycan Respublikasının Kür-Araz ovalığında, Mil və Qarabağ düzlərində yerləşən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Rayon mərkəzi Bakıdan təxminən 300–374 km aralıda, Qarqar çayının hər iki sahilində yerləşir. Ağcabədi Bərdə, Zərdab, Ağdam, Xocavənd və Beyləqan rayonları ilə həmsərhəddir. "Ağcabədi" adının mənası "iri məskən" deməkdir – "ağca" iri, "badi" isə məskən, qəsəbə mənasını verir.

Tarixi keçmişi

Ağcabədi ərazisi respublikanın ən qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri hesab olunur. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı buradakı ilk insan məskənlərinin hələ Neolit dövründən mövcud olduğu müəyyən edilib. Kamiltəpə, Nərgiztəpə, Qaraköbər, Yantəpə, Qalatəpə, Üçtəpə və Şahtəpə kimi qədim yaşayış yerlərinin qalıqları eneolit, tunc, antik dövr və orta əsrlərə aid maddi mədəniyyət nümunələrini özündə əks etdirir. Bəzi tarixçilər bu təpələri Misir ehramları ilə müqayisə edir.

Ərazidə həmçinin diqqətçəkən abidələrdən biri Gavur arxıdır. Rəvayətə görə, bu suvarma kanalı Makedoniyalı İsgəndər dövründə çəkilmiş, XVI əsrdə isə Teymurləng tərəfindən əsaslı təmir olunmuşdur.

Ağcabədi adı tarixi mənbələrdə ilk dəfə 1593-cü ildə çəkilir. Ərazi Qarabağın qədim türk tayfaları – Qaradolaqlıların, Avşarların, Bayatların, Kəbirlilərin və 32-lərin məskunlaşdığı yer olub. 1727-ci il Gəncə-Qarabağın Müfəssəl tarix dəftərində Bayot nahiyəsi tərkibində Ağcabədi kəndinin adı qeyd olunub. XVIII əsrin ortalarında Pənahəli xan Boyad kəndində qala tikdirmişdi.

Ağcabədi 1939–1962-ci illərdə şəhər tipli qəsəbə statusunda olub. Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü nəticəsində rayonun Yuxarı Qiyaməddinli kəndində çoxlu sayda ev, məktəb və mədəniyyət obyektləri dağıdılıb.

Təsərrüfat və təbii şərait

Rayon əhalisinin əsas məşğuliyyəti tarixən əkinçilik və maldarlıq olub və bu ənənə bu gün də davam edir. Ağcabədinin torpaqları Mil-Qarabağ düzənliyinin münbit sahələrinə aiddir, bu da kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Rayonda meşə sahələri məhduddur – ümumi meşə təsərrüfatı sahəsi təxminən 5933 hektar olsa da, meşə ilə örtülü ərazi bundan xeyli azdır. Faunada 15 növ heyvan, 20 növ balıq, floradaса isə 40-a yaxın bitki növü qeydə alınmışdır.

Mədəniyyət, təhsil və sosial infrastruktur

Ağcabədi rayonunda mədəniyyət və təhsil şəbəkəsi geniş inkişaf edib. Rayonda onlarla ümumtəhsil məktəbi, texniki-peşə məktəbi, uşaq bağçaları, musiqi və incəsənət məktəbləri, mədəniyyət evləri və klublar fəaliyyət göstərir. Səhiyyə sahəsində xəstəxanalar, feldşer-mama məntəqələri və sanitar-epidemioloji xidmətlər əhaliyə xidmət edir.

Ağcabədi Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi rayonun keçmişini əks etdirən əsas mədəni müəssisədir. Muzeydə arxeoloji tapıntılar, etnoqrafik eksponatlar, Qarabağ xanlığı dövrünə aid materiallar və tarixi sənədlər nümayiş etdirilir. Rayon ərazisində orta əsrlərə aid məscidlər, türbələr və daşdan yonulmuş başdaşlı qəbiristanlıqlar da qorunub saxlanılır. İmarət qalası ətrafındakı arxeoloji sahə isə Ağcabədinin ən qədim yaşayış izlərindən birini təşkil edir.

Kəndlərinin tarixi

Ağcabədi rayonuna daxil olan kəndlərin hər birinin özünəməxsus tarixi vardır. Qaradolaq kəndi Qaradolaq tayfasının adı ilə bağlıdır və XVIII əsrdə Pənahəli xan dövründə formalaşıb. Sarvanlar kəndi XIX əsrin ikinci yarısında karvan bələdçilərinin düşərgə yeri olmuş ərazidə yaranıb. Şahsevən kəndi adını XVI əsrdə I Şah Abbasın yaratdığı qvardiyadan almışdır. Kəbirli kəndinin adı isə Qarabağın Kəbirli tayfası ilə əlaqədardır.

Nəticə

Ağcabədi rayonu Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin ayrılmaz hissəsi olaraq zəngin arxeoloji irsi, qədim yaşayış məskənləri, mədəni-tarixi abidələri və inkişaf edən kənd təsərrüfatı ilə seçilir. Bu rayon həm tarixi köklərini araşdırmaq istəyən tədqiqatçılar, həm də Qarabağın mədəniyyətini yaxından tanımaq istəyən qonaqlar üçün maraqlı bir diyardır.