Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı

Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı – Bakının tam mərkəzində, Füzuli meydanında yerləşən, Azərbaycanın ən qədim və ən mühüm teatrlarından biridir. 150 ildən çox tərəqqi və inkişaf tarixi olan bu sənət ocağı milli mədəniyyətin rəmzinə, peşəkar teatr sənətinin beşiyinə, görkəmli aktyor və rejissorların yetişdiyi böyük bir məktəbə çevrilmişdir. 8 aprel 2025-ci il tarixinə teatr, ənənələri müasir meyllərlə birləşdirərək mühüm mədəniyyət mərkəzi statusunu qoruyub saxlamaqdadır.

Sürətlənmə və təşəkkül dövrü

Teatrın tarixi 10 mart 1873-cü ildən başlayır. Həmin gün Bakının "Zadəganlar klubu"nda maarifpərvər ziyalı Həsən bəy Zərdabinin rəhbərliyi ilə Bakı realnı məktəbinin şagirdləri Mirzə Fətəli Axundovun "Lənkəran xanının vəziri" komediyasını tamaşaya qoydular. Məhz bu tamaşa peşəkar Azərbaycan teatrının təməlini qoydu. Tezliklə, həmin ilin 17 aprelində Axundovun daha bir pyesi – "Hacı Qara" təqdim olundu və bu, cəmiyyətdə teatr sənətinə olan marağı daha da möhkəmləndirdi. 1919-cu ilə qədər Azərbaycanda teatr həyatı "Nicat", "Şəfa", "Həmiyyət" kimi dağınıq truppalar, həmçinin "Müsəlman Dram Artistləri İttifaqı" və "Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti" vasitəsilə inkişaf edirdi. 1919-cu ildə bu kollektivlər birləşdirildi və teatra dövlət statusu verildi. Bununla da onun inkişafında yeni bir dövr başladı. 1920-ci ildə o, rus və erməni truppalarını da daxil edən Birləşmiş Dövlət Teatrının tərkibinə qatıldı, 1922-ci ildən isə qəti olaraq müstəqil kollektiv kimi formalaşdı.

Adın və statusun təkamülü

Tarixi boyu teatr ölkədəki inkişaf mərhələlərini və siyasi dəyişiklikləri əks etdirərək bir çox ad dəyişdirmişdir. Müxtəlif illərdə o, "Hökumət teatrı", "Birləşmiş Dövlət Teatrı", "Azərbaycan Türk Dram Teatrı" adlandırılmışdır. 1923-1933-cü illərdə Dadaş Bünyadzadənin, 1933-1991-ci illərdə isə Məşədi Əzizbəyovun adını daşımışdır. 1959-cu ildə yüksək nailiyyətlərinə görə teatra "Akademik" adı verilmiş, 1991-ci ildən isə indiki adını – Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı adını almışdır. Teatrın memarlar Qəzənfər Əlizadə və M. Mədətovun layihəsi əsasında 1960-cı ildə tikilmiş müasir binası Bakının vizit kartlarından birinə çevrilmişdir. 2008-2011-ci illərdə binanın Azərbaycan və klassik Qərb üslubunun elementlərini birləşdirən unikal memarlığını qoruyub saxlayan genişmiqyaslı bərpa işləri aparılmışdır. Yenilənmiş teatr qapılarını tamaşaçıların üzünə yenidən 10 mart 2011-ci ildə açmışdır.

Repertuar və mədəni əhəmiyyəti

Teatrın repertuarı Azərbaycan və dünya dramaturgiyasının zənginliyini əks etdirərək hər zaman rəngarəng olmuşdur. Fəaliyyətinin ilk illərində burada Mirzə Fətəli Axundovun ("Hacı Qara"), Cəlil Məmmədquluzadənin ("Ölülər") pyesləri, həmçinin Şekspirin ("Hamlet"), Trenevin ("Lyubov Yarovaya") əsərləri səhnəyə qoyulmuşdur. Zaman keçdikcə teatr Cəfər Cabbarlı, Nəriman Nərimanov, Sabit Rəhman, eləcə də dünya ədəbiyyatı klassiklərinin – Molyer, Balzak, Puşkin, Qoqolun əsərlərinin nümayiş olunduğu məkana çevrilmişdir. Teatr Azərbaycan aktyorluq məktəbinin formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır. Burada SSRİ xalq artistləri Mirzəğa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Mərziyyə Davudova, Ələsgər Ələkbərov, Adil İsgəndərov, həmçinin rejissorlar Rza Təhmasib və İsmayıl Dağıstanlı kimi görkəmli səhnə ustalarının bütöv bir nəsli yetişmişdir. Müxtəlif illərdə teatra rəhbərlik etmiş A. Tuqanov kimi istedadlı rejissorların quruluş verdiyi tamaşalar repertuarı zənginləşdirmiş və Azərbaycanda rejissorluq sənətinin inkişafına təkan vermişdir. Teatr Moskva, Sankt-Peterburq, Kazan, Tbilisi, Daşkənd, eləcə də Türkiyə, Almaniya və Kiprdə uğurlu qastrol səfərlərində olmuşdur. Onun tamaşaları dəfələrlə Sovet İttifaqının mükafatlarına layiq görülmüşdür ki, bu da yüksək sənətkarlıq səviyyəsinin göstəricisidir.

Müasirlik və yeni layihələr

8 aprel 2025-ci il tarixinə teatr mühüm mədəniyyət mərkəzi olaraq qalmaqdadır. 2024-cü ildə açılan yeni 146-cı teatr mövsümü İlyas Əfəndiyevin "Hökmdar və qızı" pyesi əsasında hazırlanmış "Qarabağnamə" tamaşası ilə başlamışdır. Premyeradan öncə xalq artistləri Hacı İsmayılov, Səidə Quliyeva və Ramiz Novruz mövsüm planlarını bölüşərək tamaşaçılara yeni maraqlı səhnə əsərləri vəd etmişlər. Dövlət tərəfindən teatra xüsusi diqqət yetirilir. "Azərbaycan teatrı 2009–2019-cu illərdə" Dövlət Proqramı çərçivəsində teatr sənətinin inkişafına yönəlmiş festivallar, konfranslar və yeni quruluşlar daxil olmaqla mühüm layihələr həyata keçirilmişdir. Proqram başa çatsa da, onun irsi ölkənin mədəni həyatına təsir etməkdə davam edir. Son illərdə teatr müasir quruluş yanaşmalarını tətbiq edərək və fərqli formalarla eksperimentlər apararaq gənc auditoriyanın cəlb edilməsi üzərində fəal işləyir.

Çətinliklər və perspektivlər

Uğurlara baxmayaraq, teatr müəyyən çətinliklərlə də üzləşir. 2020-ci illərin əvvəllərindəki pandemiya və iqtisadi çətinliklərdən sonra ümumilikdə teatrlara gələnlərin sayında azalma müşahidə olunub və Milli Dram Teatrı da istisna deyil. Bundan əlavə, rəqəmsal əyləncələrlə rəqabət teatrdan tamaşaçı cəlb etmək üçün yeni üsullar tapmağı tələb edir. Lakin zəngin tarix, peşəkar truppa və dövlət dəstəyi gələcəyə nikbin baxmağa əsas verir. Gələcəkdə teatr beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirməyi, qlobal teatr festivallarında iştirak etməyi və milli irsin qorunması istiqamətində işləri davam etdirməyi planlaşdırır. Cəmiyyət üçün aktual mövzuları əks etdirən Qarabağ tarixi ilə bağlı tamaşalara xüsusi diqqət yetirilir.

Nəticə

Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı sadəcə bir mədəniyyət müəssisəsi deyil, Azərbaycan xalqının canlı tarixidir. Əsr yarım ərzində o, istedadlı aktyor və rejissor nəsillərini yetişdirərək teatr sənətinin beşiyinə çevrilmişdir. 8 aprel 2025-ci il tarixinə teatr keçmişlə indini, ənənə ilə innovasiyanı birləşdirərək ilham verməyə davam edir. Onun səhnəsi dahi əsərlərin canlandığı, tamaşaçının isə Azərbaycan mədəniyyətinin ruhuna toxuna bildiyi bir məkan olaraq qalır.