Bərdə rayonu: tarixi, abidələri və coğrafiyası

Bərdə rayonu Azərbaycanın mərkəzi hissəsində, Kür-Araz ovalığının şimal-qərbində yerləşən tarixi bir ərazidir. Rayon Qarabağ düzündə, Kür və Tərtər çayları arasında formalaşıb və ölkənin ən qədim yaşayış məskənlərindən birini özündə birləşdirir. Ərazinin səthi əsasən düzənlik və dalğavari relyefdən ibarətdir, torpaqları isə əsasən aqrar təsərrüfat üçün əlverişli hesab olunur.

Tarixi keçmişi

Bərdə şəhəri təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Yaxın Şərqin ən qədim yaşayış mərkəzlərindən biri sayılır. Arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanan qədim sikkələr — o cümlədən Makedoniyalı İsgəndər, Selevkilər, Parfiya və Sasani hökmdarları, habelə Roma imperatorları dövrünə aid pul nişanları — şəhərin eramızdan əvvəlki dövrlərdən mövcud olduğunu təsdiqləyir.

Tarixi mənbələr Bərdənin yaranma tarixi ilə bağlı fərqli versiyalar təqdim edir. Orta əsr müəllifi Belazüri şəhərin Sasani hökmdarı I Qubadın hakimiyyəti dövründə salındığını qeyd etsə də, digər tarixçilər onun daha qədim dövrlərə aid olduğunu bildirirlər. Alban mənbələrinə görə isə şəhər hökmdar Firuzun göstərişi ilə tikilib və o zaman "Firuzabad" adlanıb. Dünya ədəbiyyatının incilərindən olan "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında da Bərdənin adı çəkilir.

IX–X əsrlərdə Bərdə özünün ən parlaq inkişaf dövrünü yaşamış, "Arranın anası" adlandırılaraq bölgənin ən əhəmiyyətli şəhərlərindən birinə çevrilmişdir. Orta əsr coğrafiyaşünasları onu münbit torpaqları və əlverişli mövqeyi ilə İraq-Xorasan yolu üzərindəki ən görkəmli məskənlərdən biri kimi təsvir edirdilər.

Müasir inzibati bölgü baxımından Bərdə rayonu 1930-cu il 8 avqust tarixində rəsmi status alıb. Bu gün rayonun tərkibinə bir şəhər və 110-a yaxın kənd daxildir.

Memarlıq abidələri və mədəni irs

Bərdə rayonu zəngin tarixi-memarlıq irsi ilə seçilir. Rayonun mərkəzində 1322-ci ildə memar Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvani tərəfindən inşa edilmiş məşhur Bərdə türbəsi (bəzən "Nüşabə qalası" da adlandırılır) yerləşir. 12,5 metr hündürlüyə malik olan bu silindrik gövdəli, konusvari gümbəzli abidə orta əsr Azərbaycan memarlığının nadir nümunələrindən sayılır.

Bunlardan başqa rayon ərazisində VI əsrə aid qədim şəhər divarlarının qalıqları, VIII–IX əsrlərə aid İbrahim məscidi, Tərtər çayı üzərindəki qədim körpülər, XIV əsrə aid Axsadan baba türbəsi və XVIII əsrə aid Bəhrəm Mirzə türbəsi kimi tarixi obyektlər qorunub saxlanılır. Bu abidələrin əksəriyyəti dövlət mühafizəsi altındadır və rayonun turizm potensialını artırır.

Təbiəti və coğrafi mövqeyi

Rayonun ərazisi Kür-Araz ovalığının bir hissəsi olduğundan, düzənlik landşaft üstünlük təşkil edir. Tərtər çayı ərazidən keçərək həm suvarma, həm də təbii ekosistem baxımından mühüm rol oynayır. Torpaq örtüyü gil, çınqıl və qum yataqları ilə zəngindir ki, bu da tikinti materialları sənayesi üçün əlverişli şərait yaradır.

Əhalisi və təsərrüfatı

Bərdə rayonu Azərbaycanın nisbətən sıx məskunlaşmış rayonlarından biridir, əhalisinin əsas hissəsi kənd yerlərində yaşayır. Rayon iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir — burada pambıqçılıq, taxılçılıq, bağçılıq və heyvandarlıq geniş inkişaf edib. Sənaye sahəsində isə emal müəssisələri fəaliyyət göstərir.

Mədəni həyatı

Rayonda uzun illərdir yerli mətbuat orqanları — "Bərdə" və "Xan Çinar" qəzetləri nəşr olunur, həmçinin 1960-cı illərdən etibarən yerli radio yayımı fəaliyyət göstərir. Bu mediaların əsas fəaliyyəti rayon sakinlərini aktual yerli xəbərlərlə təmin etməkdir.

Nəticə

Bərdə rayonu qədim tarixi, zəngin memarlıq irsi və inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı ilə Azərbaycanın ən diqqətçəkici bölgələrindən biridir. Minilliklər boyu formalaşan mədəni-tarixi layları, eyni zamanda müasir aqrar potensialı bu rayonu həm tarixi, həm də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli edir.