El-Ninyo fenomeni: nədir və iqlimə necə təsir edir

El-Ninyo — Sakit okeanın ekvatorial hissəsinin mərkəzi və şərq bölgələrində səth sularının normadan yüksək qızması ilə müşayiət olunan təbii iqlim hadisəsidir. Ad ispan dilindən "körpə" və ya "oğlan" kimi tərcümə olunur — Cənubi Amerikalı balıqçılar adətən Milad ərəfəsində Peru və Ekvador sahillərində peyda olan isti axını belə adlandırırdılar.

El-Ninyo — ENSO (El-Ninyo – Cənubi Rəqs) adlanan daha böyük iqlim dövrünün isti fazasıdır. Bu dövrün isti fazasından əlavə soyuq fazası — La-Ninya, həmçinin okean temperaturunun çoxillik orta göstəricilərə yaxın olduğu neytral vəziyyət də mövcuddur.

Hadisənin yaranma mexanizmi

Adi şəraitdə passat küləkləri isti səth sularını Sakit okeanın qərbinə, İndoneziya və Avstraliyaya doğru sürükləyir, Cənubi Amerika sahillərində isə apvellinq — qida maddələri ilə zəngin dərin soyuq suların qalxması baş verir. El-Ninyo zamanı passat küləkləri zəifləyir, hətta istiqamətini dəyişir, isti su şərqə doğru yerini dəyişir və Peru sahilində apvellinq prosesi zəifləyir. Bu, Sakit okeanın bütün tropik qurşağı üzərində atmosfer təzyiqinin və rütubətin paylanmasını dəyişdirir.

Əlamətlər və inkişaf mərhələləri

Mütəxəssislər ENSO-nun vəziyyətini Ninyo 3.4 indeksi — ekvatorun müəyyən bölgəsində su səthinin temperatur anomaliyası vasitəsilə izləyirlər. Müsbət anomaliya uzun müddət davam etdikdə, meteorologiya xidmətləri müşahidə mərhələsindən fəaliyyətdə olan hadisə statusuna keçidi elan edirlər. Hadisənin intensivliyi adətən zəif, orta, güclü və çox güclü kimi bölünür — bu, temperatur sapmasının normadan həcminə və atmosfer reaksiyasının sabitliyinə bağlıdır.

Müxtəlif regionlarda hava şəraitinə təsiri

El-Ninyo demək olar ki, bütün dünya üzrə adət olunmuş hava şəraiti qanunauyğunluqlarını dəyişdirir. İndoneziya, Filippin və Avstraliyanın şimalında hadisə adətən quraqlıqlarla və meşə yanğınları riskinin artması ilə əlaqələndirilir, Cənubi Amerikanın qərb sahilində və ABŞ-ın cənubunun bəzi bölgələrində isə yağıntıların miqdarı artır ki, bu da daşqınlara və torpaq sürüşmələrinə səbəb ola bilər. Ümumilikdə planetdə El-Ninyo illərində daha yüksək illik orta temperaturlar qeydə alınır, çünki okeanda toplanmış nəhəng istilik ehtiyatı atmosferə ötürülür.

Tropik siklonların fəaliyyəti də dəyişir: Atlantik okeanının şimal hissəsində tufan mövsümü, adətən, küləyin şaquli sürüşməsinin güclənməsi səbəbindən daha az intensiv olur, Sakit okeanın mərkəzi və şərq hissələrində isə əksinə, siklon fəaliyyəti çox vaxt artır.

İqtisadiyyat və ekosistemlər üçün nəticələr

El-Ninyo təkcə hava şəraitinə deyil, kənd təsərrüfatına, balıqçılığa, su ehtiyatlarına və enerjiyə də təsir göstərir. Cənubi Amerika sahillərində soyuq suların axınının azalması sənaye əhəmiyyətli balıq populyasiyalarını kəskin şəkildə azaldır ki, bu da Peru və Çilinin balıqçılıq sənayesinə zərbə vurur. Cənub-Şərqi Asiya və Avstraliyada quraqlıqlar düyü, buğda və digər bitkilərin məhsuldarlığına təsir göstərir, digər regionlarda isə artıq yağıntılar daşqın riskini və infrastrukturun dağılma ehtimalını artırır. Yağıntıların miqdarının dəyişməsi çaylarda və su anbarlarında suyun səviyyəsinə də təsir edir ki, bundan da hidroenergetika asılıdır.

Aktual vəziyyət

Meteorologiya xidmətlərinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ikinci yarısında El-Ninyonun inkişafı və güclənməsi qeydə alınıb: Sakit okeanın ekvatorial hissəsinin əsas bölgələrində okean səthinin temperaturu orta göstəriciləri xeyli üstələyir, proqnozlar isə hadisənin 2027-ci ilin əvvəlinə qədər davam etmə ehtimalının yüksək olduğunu, güclü və ya çox güclü intensivliyə çatma potensialının mövcud olduğunu göstərir. Bu, kənd təsərrüfatında, su təsərrüfatında və fövqəladə hallara reaksiya sistemlərində planlaşdırma üçün vəziyyətin monitorinqini xüsusilə vacib edir.

ENSO-nu izləmək niyə vacibdir

El-Ninyo və La-Ninya dövrlərini anlamaq sinoptiklərə mövsümi proqnozlar tərtib etməyə, hökumətlərə və biznesə isə mümkün quraqlıqlara, daşqınlara və məhsuldarlıq dəyişikliklərinə əvvəlcədən hazırlaşmağa kömək edir. Hər bir konkret epizodun gücünü və müddətini dəqiq proqnozlaşdırmaq asan olmasa da, okean və atmosferə müasir müşahidə sistemləri hadisənin formalaşma əlamətlərini vaxtından əvvəl aşkar etməyə və onunla bağlı riskləri azaltmağa imkan verir.