Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV) nədir və necə tətbiq olunur?

Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV) Azərbaycan Respublikasında tətbiq olunan əsas dolayı vergilərdən biridir. Bu vergi malların, işlərin və xidmətlərin istehsalı, tədavülü və satışı prosesində yaranan əlavə dəyərin bir hissəsinin dövlət büdcəsinə ödənilməsini təmin edir. ƏDV istehlak vergisi xarakteri daşıyır və son yükü əsasən son istehlakçı daşıyır, çünki hər mərhələdə vergi əvəzləşdirilir.

ƏDV-nin mahiyyəti və tətbiqi prinsipləri

Vergi Məcəlləsinə əsasən ƏDV vergi tutulan dövriyyədən hesablanan vergi məbləği ilə əvəzləşdirilməli olan vergi məbləği arasındakı fərqdir. Yəni satıcı satdığı mal və ya xidmət üzrə ƏDV hesablayır, lakin özü aldıqları üzrə ödədiyi ƏDV-ni bu məbləğdən çıxır. Nəticədə büdcəyə yalnız əlavə dəyər üzrə vergi köçürülür. Bu mexanizm verginin hər mərhələdə əlavə dəyər üzərindən tutulmasına imkan yaradır və ikiqat vergitutmanın qarşısını alır.

ƏDV dərəcələri və azadolma halları

Standart ƏDV dərəcəsi hər vergi tutulan əməliyyatın və idxalın dəyərinin 18 faizidir. Bu dərəcə uzun illərdir sabit saxlanılır. Bununla yanaşı, sıfır (0) faiz dərəcəsi də mövcuddur. Sıfır dərəcə əsasən malların və xidmətlərin ixracına, beynəlxalq və tranzit daşımalara, diplomatik nümayəndəliklərə təqdim olunan mallara, qrant hesabına aparılan əməliyyatlara və bir sıra digər hallara tətbiq olunur. Sıfır dərəcəli əməliyyatlarda ƏDV hesablanmır, lakin giriş ƏDV-sinin əvəzləşdirilməsi hüququ saxlanılır.

Bir sıra əməliyyatlar isə ƏDV-dən tam azad edilmişdir. Bunlara maliyyə xidmətləri, təhsil və tibbi xidmətlərin müəyyən növləri, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçılar tərəfindən satışı (müəyyən şərtlərlə), yaşayış sahələrinin icarəsi, səhmlərin və payların satışı və digər qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallar daxildir. Azadolma hallarında giriş ƏDV-sinin əvəzləşdirilməsi adətən mümkün olmur.

Kimlər ƏDV ödəyicisi hesab olunur?

ƏDV ödəyicisi ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçən və ya keçməli olan şəxsdir. Sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində vergi tutulan əməliyyatların həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında 200.000 manatdan artıq olduqda şəxs növbəti ayın 1-dən 10 gün müddətində qeydiyyata dair ərizə verməlidir. Bir əqd və ya müqavilə üzrə məbləğ 200.000 manatı keçdikdə də eyni öhdəlik yaranır. Malların idxalı ilə məşğul olanlar, aksizli malların istehsalçıları və bəzi digər kateqoriyalar dövriyyə həcmindən asılı olmayaraq ƏDV ödəyicisi hesab oluna bilər. Kiçik dövriyyəli sahibkarlar isə könüllü qeydiyyatdan keçə bilərlər.

ƏDV-nin hesablanması və ödənilməsi qaydası

ƏDV hesabat dövrü təqvim ayıdır. Vergi ödəyicisi hər ay növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq bəyannamə təqdim edir və hesablanmış məbləği ödəyir. Hesablama zamanı çıxış ƏDV-sindən giriş ƏDV-si çıxılır. Giriş ƏDV-si yalnız elektron qaimə-fakturalar və ya idxal sənədləri əsasında əvəzləşdirilir. İdxal zamanı ƏDV gömrük dəyəri, gömrük rüsumu və aksiz məbləğinin cəminə 18 faiz tətbiq edilməklə hesablanır.

ƏDV sisteminin düzgün işləməsi üçün elektron qaimə-fakturaların vaxtında tərtib edilməsi və ƏDV depozit hesabı mexanizmindən istifadə vacibdir. Bu mexanizm vergi ödənişlərinin şəffaflığını artırır və yayınmaların qarşısını alır.

Beləliklə, ƏDV Azərbaycan vergi sisteminin mühüm elementidir. O, büdcə gəlirlərinin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayır, eyni zamanda ixracı stimullaşdırır və müəyyən sosial əhəmiyyətli sahələrə güzəştlər tətbiq edir. Sahibkarlar qanunvericiliyin tələblərinə riayət etməklə, düzgün uçot aparmaqla və vaxtında hesabat verməklə öhdəliklərini yerinə yetirməlidirlər. Qaydaların bilməsi həm biznesin sabitliyini, həm də vergi intizamını təmin edir.