Hacıqabul rayonu: tarixi və iqtisadiyyatı

Hacıqabul rayonu Azərbaycan Respublikasının şərq hissəsində, Şirvan-Salyan iqtisadi regionunda yerləşir. Kür-Araz ovalığının cənub-şərqində, Şirvan düzənliyində və Böyük Hərmi silsiləsinin cənub-şərq hissəsində yerləşən rayonun ərazisi təxminən 1600–1640 kvadrat kilometr təşkil edir. Ərazinin əhəmiyyətli hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağıdadır.

Rayon Abşeron, Qobustan, Şamaxı, Ağsu, Kürdəmir, Sabirabad, Salyan rayonları, Şirvan şəhəri və Bakının Qaradağ rayonu ilə həmsərhəddir. Bakı şəhərindən təxminən 113 kilometr məsafədə yerləşir. Ərazidən Kür və Pirsaat çayları axır, Hacıqabul gölünün böyük hissəsi də burada yerləşir. Dağlıq hissələrdə palçıq vulkanlarına rast gəlinir.

İqlimi quru və isti yarımsəhra, quru çöl subtropik xarakter daşıyır. Orta illik temperatur 14–15°C, illik yağıntı isə adətən 200–370 millimetr arasındadır. Yayı quraq və isti, qışı isə nisbətən sərin keçir.

Tarixi inkişafı

Hacıqabul ərazisi qədimdən Böyük İpək yolu üzərində strateji əhəmiyyət daşımışdır. Müxtəlif dövrlərdə ərəb xilafəti, Səlcuqlar, Sacilər, Hülakilər, Şirvanşahlar və Səfəvilər dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Sasani dövründə Güstasib, sonralar Mahmudabad kimi adlandırılmış, Həcc ziyarəti ilə bağlı “Hacıqabul” adını almışdır. Adın mənası “Allah sənin həcc ziyarətini qəbul etsin” kimi izah olunur, çünki ərazi Məkkə və Mədinəyə gedən yolların üzərində yerləşirdi.

1930-cu ildə dairələr ləğv edildikdən sonra Qarasu rayonu yaradılmış, 1938-ci ildə Hacıqabul qəsəbəsinə şəhər statusu verilmişdir. 1939-cu ildə rayon Qazıməmməd adı ilə təşkil olunmuş, 1959-cu ildə ləğv edilmişdir. 1990-cı ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə Hacıqabul rayonu yenidən bərpa edilmişdir. Mərkəzi Hacıqabul şəhəridir (keçmiş adı Qazıməmməd).

Əhali və inzibati bölgü

Rayonun əhalisi 2020-ci il məlumatlarına görə təxminən 77 min nəfərdir. Əhalinin böyük hissəsi kəndlərdə yaşayır. Rayonda 31 yaşayış məntəqəsi var: 1 şəhər, bir neçə qəsəbə və 25 kənd. İnzibati ərazi vahidləri və bələdiyyələr fəaliyyət göstərir.

İqtisadiyyatı və nəqliyyatı

İqtisadiyyatın əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir: heyvandarlıq, taxıl və tərəvəzçilik inkişaf etmişdir. Neft hasilatı da əhəmiyyətli rol oynayır. Bakı-Tbilisi dəmir yolu xətti və Böyük İpək yolunun hissəsi rayondan keçir. Suvarma sistemləri və digər müəssisələr fəaliyyət göstərir.

Hacıqabul rayonu Azərbaycanın şərqində əlverişli coğrafi mövqeyi, tarixi keçmişi və təbii ehtiyatları ilə diqqət çəkir. Onun inkişafı ölkənin ümumi iqtisadi və sosial həyatında mühüm yer tutur.