"Haiti" teqi üzrə xəbərlər
Haiti: ilk azad qaradərililər respublikası, Laferyer qalası, vudu magiyası və Bakı ilə dialoq
Karib dənizindəki Espaniola adasının qərb hissəsini tutan Haiti Respublikası dramatik, mübarizələrlə dolu tarixi və böyük mədəni özünəməxsusluğu olan bir ölkədir. Haiti qalibiyyətli üsyan nəticəsində keçmiş qullar tərəfindən qurulan dünyada ilk müstəqil dövlət və Latın Amerikasının ilk azad respublikası kimi dünya salnaməsinə düşmüşdür. Ağır təbii kataklizmlərə və sosial-siyasi sınaqlara baxmayaraq, Haiti xalqı inanılmaz ruh yüksəkliyini, parlaq xalq sənətini və zəngin tarixi irsini qoruyub saxlayır.
Dağlıq Laferyer qalası, San-Susi sarayı və Jakmelin Karib mənzərələri
Haitinin relyefi onun hindu mənşəli adını doğruldur (taino dilində «Aiti» «Uca dağlar diyarı» deməkdir). Ölkənin şimalında Bonnet-a-Levek dağının zirvəsində ucaldılmış Laferyer qalası baş memarlıq möcüzəsi və YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi obyekti kimi tanınır. XIX əsrin əvvəllərində mümkün Fransa hücumundan müdafiə məqsədilə inşa edilmiş bu nəhəng qala Qərb yarımkürəsində ən böyük istehkam sayılır, daş divarlarının qüdrəti və qədim top kolleksiyası ilə heyrət doğurur. Qalanın ətəyində kral Anri Kristofun keçmiş iqamətgahı olan San-Susi sarayının xarabalıqları uzanır. Cənub sahilində firuzəyi sulu çimərlikləri, çuqun tökmə Viktoriya memarlığı və papye-maşedən hazırlanmış maskalarla zəngin illik gur karnavalı ilə turistləri cəlb edən müstəmləkə dənizkənarı şəhəri Jakmel yerləşir.
Tussen-Luveryür inqilabı, köləliyin süqutu və müstəqilliyin bədəli
Haiti tarixi insan ləyaqəti uğrunda mübarizə dastanıdır. Müstəmləkəçilik dövründə Fransanın San-Dominqo müstəmləkəsi yüz minlərlə afrikalı qulun amansız istismarına söykənərək Avropanın ən zəngin şəkər və qəhvə tədarükçüsü idi. 1791-ci ildə Tussen-Luveryür və Jan-Jak Dessalinin rəhbərliyi ilə irimiqyaslı quldarlıq əleyhinə üsyan başladı. Napoleon qoşunlarını darmadağın edən haitililər 1804-cü il yanvarın 1-də müstəqilliklərini elan etdilər. Lakin azadlıq naminə böyük bir bədəl ödəməli oldular: beynəlxalq təcrid, keçmiş metropoliyaya nəhəng təzminatın ödənilməsi və ard-arda baş verən çevrilişlər ölkənin iqtisadi bazasını sarsıtdı, sabitliyin bərpasını dövlətin əsas tarixi vəzifəsinə çevirdi.
Vudu ənənələri, naiv rəngkarlıq sənəti və Haiti cümu şorbası
Haitinin mədəni kodu yoruba xalqının Afrika inancları ilə katolisizmin sinkretizmindən formalaşmışdır. Xristianlıqla yanaşı rəsmi din kimi tanınan ənənəvi vudu dini «loa» ruhlarına ehtiram göstərən haitililərin musiqisinə, rəqslərinə və dünyagörüşünə nüfuz edir. Ölkə naiv rəngkarlıq məktəbi ilə dünyada məşhurdur: bibliya süjetləri, karnaval səhnələri və tropik cəngəlliklərin təsvir olunduğu parlaq, həyatsevər tablolar dünyanın aparıcı qalereyalarında nümayiş etdirilir. Xalqın əsas qastronomik simvolu YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmiş məşhur balqabaq şorbası «cümu»dur (Soup Joumou). Müstəmləkə dövründə qullara ağaların bu şorbasını yemək qadağan edilmişdi, buna görə də bu gün hər bir Haiti ailəsi azadlığın və insan ruhunun zəfərinin dadı kimi 1 yanvar — Müstəqillik Günündə mütləq cümu hazırlayır.
Bərpa problemləri, dayanıqlılıq uğrunda mübarizə və Azərbaycanla beynəlxalq dialoq
Haiti iqtisadiyyatı ənənəvi olaraq kənd təsərrüfatına (qəhvə, kakao, manqo istehsalı), toxuculuq sənayesinə və çoxsaylı diasporun pul köçürmələrinə əsaslanır. Ölkə mütəmadi olaraq qlobal humanitar koordinasiya tələb edən dağıdıcı qasırğalar və zəlzələlərlə üzləşir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Qoşulmama Hərəkatı platformalarında Haiti və Azərbaycan konstruktiv çoxtərəfli dialoq qururlar. Azərbaycan inkişaf etməkdə olan ölkələrin suverenliyini, ərazi bütövlüyü prinsiplərini və təbii fəlakətlərdən zərər çəkmiş regionlara humanitar yardım göstərilməsini ardıcıl olaraq dəstəkləyir. Bakıda keçirilən COP29 konfransının iqlim gündəliyi kontekstində Karib hövzəsinin ada dövlətlərinin təbii fəlakətlərə qarşı dayanıqlılığı üzrə dialoq Bakı ilə Port-o-Prens arasında humanitar həmrəylik üçün mühüm istiqamətlər açır.
