İkinci Dünya Müharibəsi: tarixi, miqyası və nəticələri

İkinci Dünya Müharibəsi (1939–1945) bəşəriyyət tarixinin ən miqyaslı və dağıdıcı silahlı münaqişəsi olmuşdur. Bu müharibəyə həmin dövrdə mövcud olan 73 dövlətdən 61-i cəlb edilmiş, hərbi əməliyyatlar creates Avropa, Asiya və Afrika ərazilərini, həmçinin Atlantik, Sakit, Hind və Şimal Buzlu okeanlarının akvatoriyalarını əhatə etmişdir. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, münaqişə 70 milyondan 85 milyona qədər insanın həyatına son qoymuş və dünyanın geostrateji xəritəsini köklü şəkildə dəyişdirmişdir.

Müharibənin əsas səbəbləri və zəmini

Münaqişənin kökləri ilk qlobal müharibədən sonra həll olunmamış ziddiyyətlərə söykənir. Beynəlxalq münasibətlərin Versal-Vaşinqton sistemi Avropada iqtisadi və siyasi gərginlik yaratmışdı.

Eskalasiyanın əsas faktorları aşağıdakılar olmuşdur:

- Birinci Dünya Müharibəsinin nəticələrindən narazılıq. Dərin böhran və Versal müqaviləsinin ağır şərtləri Almaniya və İtaliyada radikal rejimlərin hakimiyyətə gəlməsinə şərait yaratdı.

- Təcavüzkar ekspansiya siyasəti. "Berlin — Roma — Tokio" oxunun formalaşması və onların ərazi zəbt etmək, nüfuz dairələrini yenidən bölüşdürmək cəhdləri.

- Beynəlxalq təsisatların zəifliyi. Millətlər Cəmiyyəti 1930-cu illərdəki ərazi annekasiyalarının və lokal təcavüz aktlarının qarşısını almaqda aciz qaldı.

Əsas mərhələlər və hərbi əməliyyat teatrları

Müharibənin başlanğıc tarixi nacist Almaniyasının Polşa ərazisinə basqın etdiyi 1 sentyabr 1939-cu il qəbul edilir. Buna cavab olaraq Böyük Britaniya və Fransa Almaniyaya müharibə elan etdilər.

Münaqişənin inkişafında bir neçə əsas mərhələ fərqləndirilir:

- İlkin mərhələ (sentyabr 1939 — iyun 1941). Avropa ölkələrinin Almaniya tərəfindən sürətlə işğalı, "blitskriq" (ildırımötürən müharibə) taktikası və Britaniya uğrunda döyüş.

- SSRİ-yə hücum və ABŞ-ın müharibəyə qoşulması (iyun 1941 — 1942-ci ilin sonu). 1941-ci il iyunun 22-də Böyük Vətən Müharibəsi başladı. 1941-ci ilin dekabrında Pörl-Harbora edilən hücumdan sonra ABŞ münaqişəyə daxil olaraq güclü Anti-Hitler koalisiyasını formalaşdırdı.

- Əsaslı dönüş (1942-ci ilin sonu — 1943). Strateji təşəbbüsün müttəfiqlərin əlinə keçməsi. Şərq cəbhəsində Stalinqrad və Kursk döyüşləri, eləcə də Şimali Afrikada müttəfiqlərin qələbəsi bütün müharibənin gedişatını dəyişdi.

- Yekun mərhələ və təcavüzkarların darmadağın edilməsi (1944 — sentyabr 1945). Avropada ikinci cəbhənin açılması (1944-cü ilin iyununda Normandiyaya desant çıxarılması), SSRİ və Şərqi Avropanın azad edilməsi, 1945-ci il mayın 8-9-da Almaniyanın təslim olması. Müharibənin son nöqtəsi isə ABŞ tərəfindən Hirosima və Naqasakiyə atom silahı tətbiq edildikdən sonra, 2 sentyabr 1945-ci ildə Yaponiyanın təslim olması oldu.

Əsas nəticələr və tarixi irs

İkinci Dünya Müharibəsi dünya nizamının quruluşunda dərin dəyişikliklərə gətirib çıxardı:

- Siyasi yenidenqruplaşma. İki суперdövlətin — SSRİ və ABŞ-ın başçılıq etdiyi ikipütblü dünya sistemi formalaşdı və bu, Soyuq Müharibə dövrünün əsasını qoydu.

- BMT-nin yaradılması. Təsirsiz Millətlər Cəmiyyətinin əvəzinə 1945-ci ildə yeni qlobal müharibələrin qarşısını almaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yaradıldı.

- Nürnberq və Tokio prosesləri. Tarixdə ilk dəfə olaraq hərbi cinayətkarlar və bəşəriyyətə qarşı cinayətlərin təşkilatçıları beynəlxalq məhkəmə məsuliyyətinə cəlb edildilər.

- Dekolonizasiya. Müharibə Asiya və Afrikada Avropa koloniyal imperiyalarının dağılmasını sürətləndirdi.

İkinci Dünya Müharibəsinin dərsləri beynəlxalq dialoqun qorunması, insan hüquqlarının müdafiəsi və qlobal hərbi fəlakətlərin qarşısının alınmasının vacibliyini xatırladan en mühüm amil olaraq qalır.