Kot-d'İvuar

Kot-d'İvuar: kakaonun dünya paytaxtı, Yamusukronun əzəmətli bazilikası, zuqlu ritmləri və Bakı ilə dialoq

Kot-d'İvuar Respublikası — Qərbi Afrikada yerləşən, Atlantik okeanının Qvineya körfəzinin suları ilə əhatə olunmuş, dinamik inkişaf edən dövlətdir. Frankofon Qərbi Afrikanın qəbul edilmiş iqtisadi lokomotivi olan bu ölkə altmışdan çox etnosun zəngin tarixi irsini, kakao paxlası istehsalı üzrə şəksiz qlobal liderlik statusunu, əzəmətli memarlıq abidələrini və bütün Afrika qitəsinə təsir edən canlı musiqi mədəniyyətini özündə birləşdirir.

Yamusukrodakı bazilika, Abicanın göydələnləri və Tainin bakirə cəngəllikləri

Kot-d'İvuarın coğrafi mənzərəsi cənubdakı qumlu okean dilləri və manqrov laqunlarından şimaldakı meşəli təpələrə və geniş Sudan savannalarına qədər uzanır. Siyasi paytaxt Yamusukro bütün dünyada Müqəddəs Məryəm Ana Sülh Bazilikası (Notr-Dam-de-la-Pe) ilə tanınır — bura sahəsinə görə Vatikandakı Müqəddəs Pyotr kilsəsini üstələyən planetin ən böyük xristian məbədlərindən biridir. İqtisadi mərkəz və ultramüasir meqapolis kimi «Qərbi Afrikanın Parisi» adlandırılan dənizsahili Abican çıxış edir: onun futuristik hündürmərtəbəli binalarla zəngin Plato işgüzar məhəlləsi Ebriye laqunu ilə əhatələnib. Qədim Qran-Basam (YUNESKO obyekti) XIX əsr Fransa malikanələri ilə müstəmləkə cazibəsini qoruyub saxlayır. Təbii sərvətlər isə Qərbi Afrikada ilkin rütubətli tropik meşələrin ən böyük massivi olan Tai Milli Parkında mühafizə olunur; burada cırtdan begemotlar, bəbirlər və daş əmək alətlərindən istifadə edən şimpanzelər yaşayır.

«İvuar iqtisadi möcüzəsi», Ufue-Buanyi erası və suveren yol

Avropa müstəmləkəçiliyinə qədər ərazidə baule, senufo, malinke və kru xalqları məskunlaşmış, Konq krallığı kimi inkişaf etmiş ticarət dövlətləri qurmuşdular. XIX əsrin sonlarında ölkə Fil Dişi Sahili adı ilə Fransa müstəmləkəsinə çevrildi. 1960-cı il avqustun 7-də respublika ölkəni otuz ildən çox idarə etmiş görkəmli siyasətçi, «Millətin atası» Feliks Ufue-Buanyinin rəhbərliyi altında dövlət müstəqilliyini qazandı. Bu dövrdə aqrar sektorun fenomenal artımı tarixə «İvuar iqtisadi möcüzəsi» kimi düşdü. 1985-ci ildə hakimiyyət orqanları ölkənin fransızdilli adı olan Kot-d'İvuarı digər dillərə tərcümə olunmadan rəsmi şəkildə təsbit etmək barədə tarixi qərar qəbul etdi. XXI əsrin əvvəllərindəki daxili siyasi böhranları arxada qoyan ölkə sülhü bərpa etdi, infrastrukturu modernləşdirdi və regional lider rolunu yenidən qazandı.

Baule xalqının maskaları, «Fillər» futbolu, attyeke və aloko təamları

İvuarlıların mədəni palitrası özünəməxsus tətbiqi sənəti ilə məşhurdur: bütün dünyada dan və baule xalqlarının zərif oyma taxta ritual maskaları, eləcə də əllə toxunan naxışlı kita parçaları yüksək qiymətləndirilir. Kot-d'İvuar bütün Afrikada populyar olan zuqlu (Zouglou, Magic System qrupunun məşhurlaşdırdığı) və kupe-dekale (Coupé-décalé) musiqi üslublarının vətənidir. Futbol ümummilli ehtirasdır: milyonların kumiri Didye Droqba və Yaya Turenin yetişdiyi əfsanəvi «Fillər» (Les Éléphants) yığması dəfələrlə qitənin ən güclüsü olmuş, o cümlədən ev sahibliyi etdiyi 2023-cü il Afrika Millətlər Kubokunda təntənəli qələbə qazanmışdır. Ənənəvi qastronomiyada qıcqırdılmış maniokdan hazırlanan və kuskusa bənzəyən yüngül dənəvər attyeke (Attiéké) qarniri geniş yayılıb, adətən qızardılmış balıqla verilir; həmçinin palma yağında acı bibər sousu ilə qızardılmış yetişmiş plantan dilimləri — aloko (Alloco) və qapalı gil qazanda bişirilən kəcenu adlı zərif toyuq və ya firəngtoyuğu raqusu çox sevilir.

Şokolad nəhəngi, dərinsulu liman və Bakı ilə iqlim dialoqu

Kot-d'İvuar iqtisadiyyatı Qərbi Afrika İqtisadi və Valyuta İttifaqı (UEMOA) ÜDM-nin üçdə birindən çoxunu təşkil edir. Ölkə kakao paxlası məhsuldarlığı və tədarükü üzrə planetdə birinci yeri tutur (qlobal ixracın 40%-dən çoxunu təmin edir), həmçinin keşyu qozu, palma yağı, qəhvə və təbii kauçuk istehsalında liderdir. Abicanın muxtar limanı qitənin daxili hissələrinə yüklərin tranziti üçün əsas dəniz qovşağı kimi xidmət edir.

Beynəlxalq diplomatik arenada Kot-d'İvuar və Azərbaycan BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və Qoşulmama Hərəkatı platformalarında qarşılıqlı fəaliyyət göstərirlər. Hər iki ölkə beynəlxalq hüququn təməl normalarını, dövlətlərin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü ardıcıl surətdə dəstəkləyir. Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammiti kontekstində Kot-d'İvuar və Azərbaycan meşələrin qlobal bərpası, əkin sahələrinin deqradasiyası ilə mübarizə və kənd təsərrüfatı xammalının dayanıqlı karbon-neytral tədarük zəncirlərinin qurulması üzrə təmasları intensivləşdirmişlər.