"Panama" teqi üzrə xəbərlər
Panama: kanalla ikiyə bölünmüş ölkə
Panama Şimali və Cənubi Amerika arasındakı dar bərzəxdə yerləşir, qərbdə Kosta-Rika, şərqdə isə Kolumbiya ilə həmsərhəddir. Bir tərəfdən Karib dənizi, digər tərəfdən Sakit okean onu yuyur. Ölkənin sahəsi təxminən 75 min kvadratkilometr, əhalisi təxminən 4,4 milyon nəfərdir. Əhalinin təxminən yarısı paytaxt Panama şəhərində və onun ətrafında yaşayır. Dövlət ilk növbədə dünyanın ən mühüm dəniz yollarından biri olan Panama kanalı ilə tanınır.
Təbiət və iqlim
İqlim tropikdir: isti yağışlı mövsüm və təxminən dekabrdan aprelədək davam edən daha quraq dövr var. Ölkəni dağ silsilələri keçir, ən yüksək nöqtə olan Baru vulkanı 3475 metrə qalxır. Ərazinin böyük hissəsini tropik meşələr örtür, şərqdə keçilməsi çətin Darien bölgəsi yerləşir, sahillər boyunca isə yüzlərlə ada, o cümlədən San-Blas (Quna-Yala) və Bokas-del-Toro arxipelaqları var. Panama biomüxtəlifliyi yüksək ölkələrdən biridir, ona görə burada çoxlu milli park var.
Panama kanalı
Kanal bərzəxdən keçərək Atlantik və Sakit okeanları birləşdirir, uzunluğu təxminən 80 kilometrdir. Gəmilər şlüzlər sistemi və Qatun gölü ilə keçir, qalxıb enməni isə şirin su təmin edir. Tikintini ABŞ başa çatdırıb, kanal 1914-cü ilin avqustunda açılıb. 1999-cu ilə qədər kanal zonası Amerikanın nəzarəti altında idi, sonra idarəetmə 1977-ci ildə Omar Torrixos və Cimmi Karterin imzaladığı müqavilələrə əsasən Panamaya keçdi. Yeni şlüzləri olan genişləndirilmiş kanal 2016-cı ilin iyununda işə salındı. Geniş yayılmış hesablamaya görə, dünya dəniz ticarətinin təxminən 5%-i buradan keçir.
İnsanlar və mədəniyyət
Əhali qarışıqdır: metislər, afrikalıların və avropalıların nəsilləri, həmçinin quna, ngabe-bugle və embera kimi yerli xalqlar. Rəsmi dil ispan dilidir, ingilis dili də geniş yayılıb. Rəsmi valyuta balboadır, lakin dövriyyədə demək olar ki, tamamilə ABŞ dolları işlədilir və o, balboaya 1:1 nisbətində bağlıdır. Məşhur «panama» saman şlyapası əslində Ekvadordandır, adını isə bərzəxdən keçən səyyahlara satıldığı üçün alıb.
Tarix: ispanlardan müstəqilliyə qədər
1513-cü ildə Vasko Nunyes de Balboa bərzəxi keçib Sakit okeanı gördü. Sonra Panama ispanlar üçün mühüm məntəqəyə çevrildi: Cənubi Amerikadan qızıl və gümüş buradan daşınırdı. İspaniyadan müstəqilliyi 1821-ci il noyabrın 28-də elan etdilər, bundan sonra ölkə Kolumbiyanın tərkibinə daxil oldu. Panama 1903-cü il noyabrın 3-də, kanala ehtiyacı olan ABŞ-ın dəstəyi ilə ayrıldı.
XX əsrin sonunda ölkəni general Manuel Noryeqa idarə edirdi. 1989-cu ilin dekabrında ABŞ hərbi müdaxilə etdi, Noryeqa devrildi və Amerikaya aparıldı. Bundan sonra Panama mülki idarəçiliyə qayıtdı. 1999-cu ildən kanal tam olaraq ölkənin nəzarətindədir.
İqtisadiyyat
İqtisadiyyatın əsasını xidmət sektoru təşkil edir: kanal və onunla bağlı gəlirlər, limanlar, logistika, bank sektoru və turizm. Burada Kolon sərbəst ticarət zonası fəaliyyət göstərir. Panama həm də ofşor yurisdiksiya kimi tanınır, «Mossak Fonseka» hüquq firması ilə bağlı 2016-cı ildəki «Panama sənədləri» sızması beynəlxalq tənqidə səbəb oldu. Ölkə 2023-cü ildə iri Cobre Panamá mis mədənini dayandırdı. Bu, gəlirlərə ciddi zərbə vurdu və cəmiyyətdə kəskin mübahisələr yaratdı.
Panama niyə xəbərlərdədir
Ölkə bir neçə mövzu ilə bağlı tez-tez başlıqlara düşür. Birincisi kanalın taleyidir: 2023-cü ildəki quraqlıq gəmilərin keçidini məhdudlaşdırdı, 2025-ci ildə isə kanal və limanlar üzərində nəzarət məsələsi ABŞ prezidenti Donald Trampın bəyanatlarından sonra beynəlxalq müstəviyə çıxdı. Panama suverenliyin itirilməsi iddialarını rədd etdi, 2024-cü il iyulun 1-də vəzifəyə başlayan prezident Xose Raul Mulino isə ölkənin Çinin «Bir kəmər, bir yol» təşəbbüsündən çıxdığını elan etdi. İkinci mövzu ABŞ-a gedən yolda Darien cəngəlliyindən keçən yüz minlərlə miqrantdır. Üçüncüsü Cobre Panamá mədəninin taleyi və ekoloji mübahisələrdir. Məlumatlar tez dəyişir, onları təzə mənbələr üzrə yoxlamaq lazımdır.
