Qanunsuz ov etmə, balıq ovu (brakonyerlik)

Brakonyerlik, qanunsuz ov və balıq ovunu əhatə edən fəaliyyət, unikal flora və faunası ilə zəngin olan Azərbaycanın biomüxtəlifliyinə ciddi təhlükə yaradır. Heyvanların və su ehtiyatlarının qanunsuz hasili ekoloji tarazlığı pozur, nadir növləri təhlükə altına alır və iqtisadi zərər vurur. Təbiətin dövlət səviyyəsində qorunduğu Azərbaycanda Brakonyerlik mübarizə prioritet məsələdir. Rəsmi məlumatlara əsaslanan bu məqalə ölkədə Brakonyerlik problemini, onun nəticələrini, qanunvericiliyi və əks tədbirləri nəzərdən keçirir.

Problemin təyini və miqyası

Azərbaycanda Brakonyerlik vəhşi heyvanların qanunsuz ovunu, qadağan olunmuş yerlərdə və ya normaları pozmaqla balıq tutmağı, həmçinin Qırmızı kitaba daxil edilmiş növlərin hasili əhatə edir. Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatlarına görə, hər il lisenziyasız ov, qadağan olunmuş alətlərdən istifadə və kürü tökmə dövründə balıq tutma daxil olmaqla yüzlərlə pozuntu halı qeydə alınır. Brakonyerlik ən çox məruz qalan əsas regionlar Xəzər sahili, dağlıq ərazilər və Şirvan və Göygöl milli parkları kimi qoruqlardır.

Nərə balıqları ilə zəngin olan Xəzər dənizi qanunsuz ovdan xüsusilə əziyyət çəkir. Kürüsü qara bazarda yüksək qiymətləndirilən nərə balığı yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının (IUCN) məlumatlarına görə, Xəzər nərə balığının populyasiyası Brakonyerlik və həddindən artıq ov səbəbindən son onilliklərdə 90% azalıb. Qafqaz bəbiri və ya ceyran kimi nadir heyvanların ovu, qorunan statuslarına baxmayaraq, problem olaraq qalır.

Qanunvericilik bazası

Azərbaycanda Brakonyerlik ilə mübarizə bir sıra normativ aktlarla tənzimlənir. "Heyvanlar aləminin mühafizəsi haqqında" Qanun (1999) və "Balıqçılıq haqqında" Qanun (1998) təbii ehtiyatların hasilatı qaydalarını müəyyən edir. Bu normaların pozulması Azərbaycan İnzibati Xətalar Məcəlləsinə və Cinayət Məcəlləsinə uyğun olaraq inzibati və cinayət məsuliyyətinə səbəb olur.

• İnzibati məsuliyyət: İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 272-ci maddəsi lisenziyanın olmaması, kvotaların aşılması və ya kürü tökmə dövründə torlardan istifadə daxil olmaqla ov və ya balıqçılıq qaydalarının pozulmasına görə 500-dən 2000 manata qədər (təxminən $300-1200) cərimələr nəzərdə tutur. Ov alətləri və ov məhsulları müsadirə edilir.

• Cinayət məsuliyyəti: Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin 260-cı maddəsi qanunsuz ov böyük ziyan vurduqda, qorunan ərazilərdə və ya nadir növlərə qarşı törədildikdə cəza müəyyən edir. Cərimələr 4000 manata qədər (təxminən $2350) çatır, 2 ilədək islah işləri və ya 3 ilədək azadlıqdan məhrum etmə mümkündür. Su ehtiyatlarının qanunsuz ovuna görə (maddə 259) cərimələr 3000 manata qədər, xüsusilə böyük ziyan vurulduqda isə 5 ilədək azadlıqdan məhrum etmə nəzərdə tutulur.

2024-cü ildə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi Brakonyerliyə görə cərimələri 20% artıraraq və dronlar və peyk sistemləri vasitəsilə monitorinqi gücləndirərək nəzarəti sərtləşdirib.

Səbəblər və nəticələr

Azərbaycanda Brakonyerliyin əsas səbəbləri iqtisadi çətinliklər, məlumatsızlıq və nadir növlərə yüksək tələbatdır. Nərə balığının qanunsuz ovu beynəlxalq qara kürü bazarı tərəfindən qidalanır, burada bir kiloqram 10 min dollara qədər dəyərində ola bilər. Muflon və ya cüyür kimi dırnaqlı heyvanların ovu çox vaxt trofey ovçuluğu və ya yerli ənənələrlə bağlıdır.

Brakonyerliyin nəticələri fəlakətlidir:

• Ekoloji zərər: Nərə balıqlarının və nadir məməlilərin populyasiyalarının azalması qida zəncirlərini pozur. Məsələn, ceyran sayının azalması bəbir kimi yırtıcılara təsir göstərir.

• İqtisadi itkilər: FAO-nun məlumatlarına görə, qanunsuz balıq ovu hər il Azərbaycanı milyonlarla dollardan məhrum edir və qanuni balıqçılıq sektoruna zərər vurur.

• Biomüxtəlifliyə təhlükə: Azərbaycanda 107 məməli növü və 400 balıq növündən təxminən 30%-i Brakonyerlik və yaşayış mühitinin itirilməsi səbəbindən təhlükə altındadır.

Əks tədbirlər

Azərbaycan dövlət və beynəlxalq təşəbbüslər vasitəsilə Brakonyerlik ilə aktiv mübarizə aparır. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi Dövlət Ekoloji Təhlükəsizlik Xidməti ilə birlikdə, xüsusilə kürü tökmə dövründə (aprel-iyun) reydlər keçirir. 2023-cü ildə 5 tondan çox qanunsuz ovlanmış balıq müsadirə edilib və 200 brakonyer saxlanılıb. Dronlar və GPS-izləmədən istifadə çətin ərazilərdə pozucuları izləməyə imkan verir.

Beynəlxalq əməkdaşlıq da mühüm rol oynayır. Azərbaycan nadir növlərlə ticarəti tənzimləyən CITES Konvensiyasında iştirak edir. Xəzərdə Rusiya və İranla birgə patrul xidməti transsərhəd Brakonyerliyin qarşısını almağa kömək edir. 2024-cü ildə "Xəzər qalxanı" əməliyyatı kürü qaçaqmalçılığı ilə məşğul olan qrupun həbsinə səbəb olub.

Təhsil proqramları məlumatlılığın artırılmasına yönəlib. Məktəblərdə ekoloji dərslər və "Xəzəri qoruyaq" kimi media kampaniyaları təbiətə məsuliyyətli münasibətə çağırır. Yerli balıqçılar qanuni ov metodlarına keçid üçün subsidiyalar alırlar.

Perspektivlər və çağırışlar

İrəliləyişlərə baxmayaraq, korrupsiya, monitorinq üçün resursların çatışmazlığı və qara bazarda yüksək tələbat səbəbindən Brakonyerlik çağırış olaraq qalır. Lisenziyaların izlənməsi üçün blokçeyn texnologiyalarının və ov məhsullarının identifikasiyası üçün DNT analizinin tətbiqi nəzarəti gücləndirə bilər. Həmçinin müfəttişlərin sayının artırılması və Qarabağ bölgəsində yeni qorunan zonaların yaradılması planlaşdırılır.

Nəticə

Azərbaycanda qanunsuz ov və balıqçılıq ölkənin unikal biomüxtəlifliyinə və iqtisadiyyatına təhlükə yaradır. Sərt qanunvericilik, müasir texnologiyalar və beynəlxalq əməkdaşlıq Brakonyerlik ilə mübarizəyə kömək edir, lakin uğur cəmiyyətin iştirakından asılıdır. Xəzərin, dağların və çöllərin təbiətinin qorunması dövlətin, vətəndaşların və dünya ictimaiyyətinin səylərini tələb edən ümumi məsuliyyətdir.