Qobustan: tarixi, təbiəti və turizm imkanları

Qobustan rayonu Azərbaycan Respublikasının inzibati-ərazi vahidlərindən biri olub, Böyük Qafqaz dağlarının şərq və cənub-şərq ətəklərində, ölkənin şərq hissəsində yerləşir. Rayon tarixi-coğrafi baxımdan qədim Şirvan vilayətinin tərkib hissəsi sayılır. Şimaldan Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacları, qərbdən Pirsaat çayı hövzəsi, şərqdən isə Xəzər dənizi və Abşeron yarımadası ilə həmsərhəddir. Rayon 1990-cı ildə müstəqil inzibati vahid kimi yaradılıb, mərkəzi isə Qobustan şəhəridir.

Adın mənşəyi və tarixi

"Qobustan" toponimi qədim türk mənşəli "qobu" sözündən yaranıb və quru, susuz yer, dərə-yarğan landşaftı mənasını daşıyır. Bəzi tədqiqatçılar isə sözün ərəb dilindəki "qabustan" — müqəddəs yer ifadəsi ilə əlaqələndirir. XX əsrin əvvəllərində Şamaxı qəzasının nahiyələrindən biri məhz Qobustan sahəsi adlanırdı, sonradan bu ad rayonun rəsmi adına çevrilib.

Bölgə minilliklər boyu insan məskunlaşmasının izlərini özündə yaşadır. Daş dövründən başlayaraq orta əsrlərə qədər davam edən arxeoloji irs, mağaralar, daşaltı sığınacaqlar və qədim düşərgələr burada aşkarlanıb, bu da regionu Azərbaycanın ən zəngin tarixi-arxeoloji məkanlarından birinə çevirir.

Qobustanın dünyaca məşhur qaya rəsmləri

Rayonun ən böyük sərvəti — Böyükdaş, Kiçikdaş, Cıngırdağ, Şonqar və Şıxqaya dağları ərazisində yerləşən qədim qayaüstü təsvirlərdir. Bu gün minə yaxın qaya üzərində altı mindən çox rəsm qeydə alınıb. Təsvirlər arasında insan və heyvan fiqurları, vəhşi öküz, keçi, maral, quş, balıq şəkilləri, qayıqlar, dəvə karvanları, svastika və günəş simvolları var. Bundan əlavə, ərəb əlifbası ilə yazılmış orta əsr yazıları və I əsrə aid Roma legionerlərinin burada olduğunu təsdiqləyən qədim Roma kitabəsi də aşkarlanıb. Bu unikal kompleks Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu statusunda qorunur və 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs siyahısına daxil edilib.

Coğrafi mövqeyi və təbiəti

Qobustan ərazisi əsasən dağətəyi düzənliklərdən, alçaq dağlıqlardan və geniş qobu-yarğan landşaftından ibarətdir. Torpaq örtüyü müxtəlifdir — şərq hissədə boz və şorakətli, şimal-qərbdə isə şabalıdı torpaqlar üstünlük təşkil edir. İqlim əsasən yarımsəhra tipinə aiddir. Geniş otlaq sahələrinə malik olan rayon Azərbaycanın əsas qışlaq bazalarından biri hesab olunur.

Palçıq vulkanları — planetin unikal fenomeni

Qobustan və ona bitişik ərazilər dünyada palçıq vulkanlarının sıxlığına görə ən zəngin bölgələrdən biridir. Hər il minlərlə turist bu qeyri-adi geoloji abidələri ziyarət edir. Palçıq vulkanları həm elmi-tədqiqat, həm də ekoturizm baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır və dövlət tərəfindən mühafizə olunur.

Turizm potensialı

Qədim qaya rəsmləri, palçıq vulkanları, zəngin arxeoloji irs və özünəməxsus səhra-yarımsəhra landşaftı Qobustan rayonunu Azərbaycanın strateji turizm mərkəzlərindən birinə çevirib. Paytaxt Bakıya yaxınlığı bölgəyə həm yerli, həm də əcnəbi turistlərin rahat səfər etməsinə imkan yaradır. Son illər regionda turizm infrastrukturunun inkişafına dövlət səviyyəsində xüsusi diqqət göstərilir.

Nəticə

Qobustan rayonu — minilliklər boyu insan sivilizasiyasının izlərini özündə yaşadan, təbiəti, tarixi və mədəni irsi ilə Azərbaycanın ən dəyərli guşələrindən biridir. Qədim qaya rəsmlərindən tutmuş nadir palçıq vulkanlarına qədər burada hər addım keçmişlə bugünü birləşdirir və bölgəni həm elm adamları, həm də səyahətsevərlər üçün əvəzsiz məkana çevirir.