Şəki şəhəri: tarixi, Xan Sarayı və qədim ipək diyarı

Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində, Bakıdan təxminən beş saatlıq məsafədə yerləşən Şəki, Azərbaycanın ən qədim və özünəməxsus şəhərlərindən biridir. Gürcan çayının ikiyə böldüyü bu şəhər, tarixən İpək Yolunun mühüm dayanacaqlarından olub və hazırda ölkənin ən çox ziyarət edilən turizm mərkəzlərindən biri hesab olunur. Çay daşları döşənmiş dar küçələri, orta əsr memarlığı və sakit atmosferi ilə Şəki, səs-küylü paytaxtdan fərqli olaraq, əsl istirahət və tarixlə təmas imkanı yaradır.

Şəki xanlığının mərkəzi və zəngin tarixi

XVIII əsrdə Şəki, Şimali Azərbaycanın qüdrətli feodal dövlətlərindən olan Şəki xanlığının paytaxtı idi. Şəhərin ən yüksək nöqtəsində, qədim qala divarları ilə əhatələnmiş ərazidə yerləşən tarixi hissə bu günə qədər öz orijinallığını qoruyub saxlayıb. 1968-ci ildə Şəkinin "Yuxarı Baş" adlanan bu tarixi hissəsi tarix-memarlıq qoruğu elan edilib.

Şəki Xan Sarayı — memarlıq incisi

Şəhərin ən məşhur abidəsi olan Xan Sarayı 1762-ci ildə Məhəmmədhəsən xanın dövründə inşa edilib. İkimərtəbəli bu bina cəmi altı otaq, dörd dəhliz və iki güzgülü eyvandan ibarət olsa da, memarlıq baxımından Qafqazın XVIII əsr saray sənətinin ən gözəl nümunələrindən biri sayılır. Sarayın fasadı ov və döyüş səhnələrini əks etdirən naxışlarla, geometrik və nəbati ornamentlərlə bəzədilib. Binanın mərkəzində yerləşən, rəngli şüşə parçalarından yığılmış şəbəkə pəncərələr isə heç bir mismar istifadə olunmadan hazırlanıb və Şəki sənətkarlığının simvoluna çevrilib. Bu unikal texnika "şəbəkə" adlanır və hazırda da yerli ustalar tərəfindən qorunub saxlanılır.

UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısında

2019-cu ilin iyul ayında Bakıda keçirilən UNESCO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin 43-cü sessiyasında Xan Sarayı ilə birlikdə Şəkinin bütün tarixi mərkəzi Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Bundan öncə, 2001-ci ildə saraya artıq "gücləndirilmiş mühafizə" statusu verilmişdi. Bu tanınma Şəkini beynəlxalq turizm xəritəsində daha da görünən etmiş və şəhərə hər il minlərlə xarici qonağın gəlməsinə səbəb olub.

Memarlıq və şəhər mühiti

Şəkinin tarixi mərkəzi qədim karvansaraylar, hamamlar, məscidlər və ənənəvi yaşayış evləri ilə zəngindir. Şəhərdə qorunub saxlanılan iki böyük karvansaray — Yuxarı və Aşağı karvansaraylar — bu gün qonaq evləri kimi fəaliyyət göstərir və qədim İpək Yolu dövrünün ab-havasını yaşadır. Uca çinar ağacları ilə əhatələnmiş dar küçələr, daş evlər və ənənəvi eyvanlar Şəkiyə xüsusi bir estetik gözəllik qatır.

Şəki mətbəxi və yerli dəyərlər

Şəki, təkcə memarlığı ilə deyil, həm də özünəməxsus mətbəxi ilə tanınır. Şəki halvası ölkə daxilində və xaricində böyük şöhrət qazanıb, bu şirniyyat şəhərin özünəməxsus brendinə çevrilib. Bundan başqa, bamiyə adlanan yerli plov növü də qonaqların diqqətini çəkən dadlı yeməklərdən biridir. Yerli ipəkçilik ənənəsi də əsrlər boyu davam edir və bu gün müasir şəraitdə yaşadılmaqdadır.

Nəticə

Şəki, Azərbaycanın tarixi, mədəni və memarlıq irsini özündə cəmləşdirən nadir şəhərlərdən biridir. Xan Sarayının zərif sənətkarlığından tutmuş, dar daş küçələrinə, ənənəvi mətbəxinə qədər hər detal, ziyarətçilərə orta əsrlərin ab-havasını yaşadır. UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısındakı yeri ilə Şəki, bu gün Azərbaycan turizminin ən dəyərli inciləri arasında yer alır və ölkəyə səyahət planlaşdıran hər kəs üçün mütləq görülməli məkanlardan biridir.