Tovuz rayonu: tarixi, coğrafiyası və maraqlı faktlar

Tovuz rayonu Azərbaycanın qərbində, Gəncə-Qazax iqtisadi rayonunda yerləşir. Rayon ərazisi təxminən 1900-2000 kvadrat kilometr təşkil edir, əhalisi isə 170 minə yaxındır, bu da onu ölkənin ən iri kənd təsərrüfatı rayonlarından birinə çevirir. İnzibati mərkəzi Tovuz şəhəridir. Rayon tərkibinə iki şəhər — Tovuz və Qovlar — həmçinin yüzə yaxın kənd daxildir. Tovuz Bakıdan təxminən 430-435 kilometr məsafədə yerləşir və Gürcüstan sərhədinə yaxınlığı ilə tranzit əhəmiyyəti daşıyır.

Tovuz adının mənşəyi

Tovuz toponiminin mənşəyi ilə bağlı bir neçə elmi versiya mövcuddur. Bir sıra tədqiqatçıların fikrincə, ad qədim hun türkcəsindəki "dağ tayfaları" mənasını verən ifadədən yaranıb. Digər versiyaya görə isə söz "dağ üstündə yerləşən qala" mənasını daşıyan ifadədən törəyib. Hər iki versiya bölgənin dağlıq relyefi ilə birbaşa əlaqələndirilir və yerli əhalinin qədim türk soylarına mənsubluğunu təsdiqləyən əlavə dəlil kimi qiymətləndirilir.

Zəngin tarixi keçmiş

Tovuz ərazisi insan məskunlaşmasının ən qədim ocaqlarından biri sayılır. Zəyəmçay hövzəsində aparılan arxeoloji araşdırmalar zamanı yüz minlərlə il yaşı olan daş alətlərə rast gəlinib, bu da bölgənin daş dövründən etibarən yaşayış məskəni olduğunu göstərir. Ərazidə Torpaqqala, Köhnəqala və Göytəpə kimi qədim yaşayış yerlərinin qalıqları aşkarlanıb, onların bəzilərinin yaşı on min ilə yaxınlaşır. XIII əsrdə monqol yürüşləri zamanı Tovuz artıq inkişaf etmiş yaşayış məntəqəsi kimi mövcud olub və işğalçılara ciddi müqavimət göstərib. Sonrakı əsrlərdə ərazi Səfəvilər dövründə Qarabağ bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil edilib. Sovet dövründə, 1930-cu il avqustun 8-də müstəqil rayon kimi təşkil olunan Tovuz qısa müddət Qazax rayonuna birləşdirilsə də, bir ildən sonra yenidən müstəqil statusunu bərpa edib.

Mədəni irs və abidələr

Rayon ərazisində rəsmi qeydiyyatdan keçmiş onlarla tarixi-mədəni və arxeoloji abidə mövcuddur. Bunların arasında XIX əsrə aid məscidlər, qədim körpülər, qala qalıqları və Kür çayı sahilindəki alban məbədləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tovuz şəhərində fəaliyyət göstərən Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi və Heydər Əliyev Mərkəzi bölgənin mədəni həyatının mərkəzlərindən sayılır. Bundan əlavə, rayonda kitabxana şəbəkəsi və mədəniyyət müəssisələri əhaliyə xidmət göstərir.

Təsərrüfat və müasir həyat

Tovuz iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir — taxılçılıq, bağçılıq, üzümçülük və heyvandarlıq bölgənin əsas gəlir mənbələridir. Əhalinin əksər hissəsi məhz bu sahələrdə çalışır. Rayonda yüzlərlə idarə və müəssisə, bank filialları, rabitə obyektləri fəaliyyət göstərir. Son illərdə turizm potensialının inkişafına da diqqət artırılıb, çünki dağlıq landşaft, təmiz hava və tarixi abidələr Tovuzu daxili turizm üçün cəlbedici məkana çevirir.

Sərhəd bölgəsi kimi əhəmiyyəti

Tovuz rayonu Ermənistanla təxminən 69 kilometrlik sərhədə malikdir və bu, bölgəni strateji baxımdan xüsusi əhəmiyyətli edir. Qarabağ münaqişəsi dövründə rayon sakinləri torpaqlarını qoruyarkən böyük itkilər verib, bir çox gənc döyüşçü şəhid olub. Bu tarixi hadisələr bölgə sakinlərinin milli yaddaşında dərin iz buraxıb və Tovuz bu gün də vətənpərvərlik ənənələrinin yaşadıldığı bölgə kimi tanınır.

Yekun

Tovuz rayonu qədim tarixi, zəngin mədəni irsi və inkişaf edən kənd təsərrüfatı ilə Azərbaycanın önəmli bölgələrindən biridir. Onun coğrafi mövqeyi, təbii gözəllikləri və tarixi abidələri həm elmi araşdırmalar, həm də turizm baxımından böyük maraq doğurur.