"Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST)" teqi üzrə xəbərlər
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) — səhiyyə sahəsində beynəlxalq səylərin əlaqələndirilməsi üçün yaradılmış BMT-nin ixtisaslaşmış agentliyidir. 7 aprel 1948-ci ildə təsis edilmiş ÜST xəstəliklərlə mübarizədə, tibbi xidmətlərə çıxışın yaxşılaşdırılmasında və qlobal səhiyyə sisteminin gücləndirilməsində əsas rol oynayır. 2025-ci ilin aprel ayına olan vəziyyətə görə, ÜST pandemiyalar, səhiyyədə bərabərsizlik və iqlim dəyişikliyi kimi qlobal çağırışların həllində aparıcı qüvvə olaraq qalır. Rəsmi mənbələrə əsaslanan bu məqalə təşkilatın missiyasını, strukturunu və nailiyyətlərini açıqlayır.
Tarix və missiya
ÜST İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Cenevrədə təsis edilmişdir, o zaman dünya ictimaiyyəti epidemiyaların qarşısını almaq və sağlamlığı yaxşılaşdırmaq üçün qlobal əməkdaşlığın zəruriliyini dərk etmişdi. 1948-ci ildə qüvvəyə minmiş Konstitusiyası "ən yüksək sağlamlıq səviyyəsinin hər bir insanın fundamental hüququ" olduğunu bəyan etmişdir. Bu gün ÜST 1992-ci ildə qoşulmuş Azərbaycan da daxil olmaqla 194 üzv ölkəni birləşdirir.
ÜST-ün missiyası sağlamlığın təşviq edilməsi, təhlükəsizliyin təmin edilməsi və həssas qruplara xidmət göstərməkdən ibarətdir. Təşkilat beynəlxalq standartlar hazırlayır, tədqiqatları əlaqələndirir və ölkələrə texniki dəstək göstərir. ÜST-ün 2019-2025-ci illər üçün "Üçqat milyard" kimi tanınan altıillik strategiyası aşağıdakı məqsədləri qoyur: 1 milyard insanı tibbi sığorta ilə əhatə etmək, 1 milyardı fövqəladə vəziyyətlərdən qorumaq və profilaktika hesabına 1 milyardın sağlamlığını yaxşılaşdırmaq.
Struktur və maliyyələşdirmə
ÜST-ün baş qərargahı İsveçrənin Cenevrə şəhərində yerləşir. Təşkilatın Azərbaycanla işi əlaqələndirən Kopenhagendəki Avropa bürosu da daxil olmaqla altı regional ofisi var. Ali orqan — büdcəni və siyasəti təsdiqləmək üçün ölkələrin nümayəndələrini hər il toplayan Ümumdünya Səhiyyə Assambleyasıdır. 2017-ci ildən ÜST-ün Baş direktoru — 2022-ci ildə yenidən seçilmiş Dr. Tedros Adhanom Gebreyesusdur.
ÜST-ün 2024-2025-ci illər üçün büdcəsi 6,8 milyard dollar təşkil edir, bunun 16%-i ölkələrin məcburi üzvlük haqları, qalanı isə könüllü ianələrdir. Ən böyük donorlar arasında ABŞ, Almaniya və Bill və Melinda Geyts Fondu var. İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyata malik ölkə kimi Azərbaycan maliyyələşdirmədə fəal iştirak edir və səhiyyənin modernləşdirilməsi üçün ÜST-dən dəstək alır.
Əsas nailiyyətlər
ÜST 1980-ci ildə çiçək xəstəliyinin ləğv edilməsində — yoluxucu xəstəliyin tam kökünün kəsilməsinin ilk halında əsas rol oynamışdır. 1974-cü ildə başlanmış Genişləndirilmiş İmmunizasiya Proqramı poliomielit, qızılca və digər xəstəliklərə qarşı peyvənd sayəsində milyonlarla həyatı xilas etmişdir. 2023-cü ildə ÜST bildirmişdir ki, poliomielit ləğv edilməyə yaxındır, baxmayaraq ki, Əfqanıstan və Pakistanda hallar qalmaqdadır.
COVID-19 pandemiyasına cavab olaraq ÜST qlobal tədbirləri əlaqələndirmiş, peyvəndlərin bərabər paylanması üçün COVAX təşəbbüsünü başlatmışdır. 2024-cü ilə qədər COVAX 1,5 milyon doza almış Azərbaycan da daxil olmaqla 146 ölkəyə 2 milyard doza peyvənd çatdırmışdır. ÜST həmçinin ölkələri xəstəlik alovlanmaları barədə məlumat verməyə məcbur edən Beynəlxalq Tibbi-Sanitariya Qaydalarını (2005) hazırlamışdır.
Azərbaycanda ÜST Vahid İnformasiya Sisteminin tətbiqi və qeyri-infeksion xəstəliklərlə mübarizə də daxil olmaqla səhiyyə islahatlarını dəstəkləyir. 2024-cü ildə Azərbaycan ÜST layihələrinə 10 milyon dollar ayırmış, noyabr ayında isə ölkə COP29-u keçirmişdir, burada ÜST iqlim dəyişikliyinin sağlamlığa təsirini vurğulamışdır.
Çağırışlar və tənqid
ÜST bir sıra çağırışlarla üzləşir. COVID-19 pandemiyası zamanı təşkilat ləng reaksiyaya və Çinin məlumatlarından asılılığa görə tənqid edilmişdir. 2022-ci ildə başlanmış maliyyələşdirmə islahatı böyük donorların təsirini azaltmaq üçün 2030-cu ilə qədər məcburi üzvlük haqlarını büdcənin 50%-nə qədər artırmağa yönəlmişdir. Xüsusilə Tayvana münasibətdə qərarların siyasiləşdirilməsi mübahisə mövzusu olaraq qalır.
Bakteriyaların antibiotiklərə davamlılığı və qeyri-infeksion xəstəliklərin (xərçəng, diabet) artması kimi qlobal təhdidlər yeni yanaşmalar tələb edir. 2025-ci ildə ÜST hər il 2,8 milyon insanın həyatına son qoyan piylənmə ilə mübarizə təşəbbüsünü başlatmışdır. İstilik və epidemiyalara səbəb olan iqlim dəyişikliyi də prioritetdir.
Perspektivlər
ÜST yeni çağırışlara uyğunlaşmağa davam edir. 2025-ci ildə təşkilat böhranlarda əlaqələndirməni yaxşılaşdırmaq üçün pandemiyalar haqqında qlobal müqavilə hazırlayır. Sağlamlığın real vaxt rejimində monitorinqi üçün WHO Digital Health platforması kimi rəqəmsal həllərin genişləndirilməsi planlaşdırılır. Azərbaycanda ÜST telemedisinaya və həkimlərin təliminə, xüsusilə infrastrukturun bərpa olunduğu Qarabağ bölgəsində dəstək verir.
ÜST həmçinin səhiyyədə bərabərliyi vurğulayır. Bakının da iştirak etdiyi "Sağlam şəhərlər" proqramı şəhər mühitinin yaxşılaşdırılmasına və xəstəliklərin profilaktikasına yönəlmişdir. 2030-cu ilə qədər ÜST qeyri-infeksion xəstəliklərdən ölüm hallarını 25% azaltmağı nəzərdə tutur.
Nəticə
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı xəstəliklər və böhranlarla mübarizədə ölkələrin səylərini əlaqələndirərək qlobal səhiyyənin təməl daşı olaraq qalır. Çiçək xəstəliyinin ləğvi və COVAX-ın uğurları kimi nailiyyətləri tənqid və çağırışlara baxmayaraq onun əhəmiyyətini vurğulayır. Azərbaycan üçün ÜST tibbin modernləşdirilməsində və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsində etibarlı tərəfdaşdır. İqlim dəyişikliyindən epidemioloji təhdidlərə qədər yeni təhlükələr şəraitində ÜST-ün bəşəriyyətin sağlamlığını qorumaq missiyası heç vaxt olmadığı qədər aktualdır.
