Xaçmaz şəhəri: tarixi, coğrafiyası və mədəniyyəti

Xaçmaz şəhəri Azərbaycan Respublikasının şimal-şərq hissəsində, Qudyalçayın sahilində yerləşən Xaçmaz rayonunun inzibati mərkəzidir. Qədim tarixə malik olan bu şəhər həm karvan ticarət yollarının kəsişdiyi məkan, həm də bölgənin iqtisadi və mədəni həyatının qurulduğu əsas nöqtə kimi tanınır. Bu gün Xaçmaz Azərbaycanın Rusiya sərhədinə yaxın olan strateji əhəmiyyətli şəhərlərindən biri sayılır.

Xaçmaz şəhərinin tarixi

Xaçmaz adının mənşəyi haqqında bir sıra fərziyyələr mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılara görə, ad vaxtilə bu ərazidə məskunlaşmış hun tayfa birliyinə daxil olan qəbilənin adından yaranmış və zaman keçdikcə dəyişikliyə uğramışdır. Yazılı mənbələrdə Xaçmaz adına artıq XVII əsrdə rast gəlinir, bu da şəhərin çoxəsrlik yaşayış tarixindən xəbər verir.

Şəhərin çayın mənsəbinə yaxın yerləşməsi təsadüfi deyildi — o dövrdə bu ərazidə tanınmış Niyazabad limanı fəaliyyət göstərirdi və Xaçmaz karvan yollarının üzərində olduğu üçün sürətlə inkişaf edirdi. XX əsrin əvvəlində Bakı–Mahaçqala dəmir yolu xəttinin çəkilməsi və Xaçmaz stansiyasının tikilməsi şəhəri mühüm nəqliyyat qovşağına çevirdi.

Sovet dövründə Xaçmaz bir neçə dəfə inzibati status dəyişikliyinə məruz qalmışdır. 1930-cu ildə rayon mərkəzi elan edilmiş, 1936–1937-ci illərdə isə qısa müddət şəhər tipli qəsəbə statusunda olmuşdur. 1938-ci ildə rəsmi olaraq şəhər statusu almışdır. 1963-cü ildə rayon ləğv edilərək ərazisi Quba və Qusar rayonlarına verilsə də, 1965-ci ildə yenidən bərpa olunmuşdur.

Coğrafi mövqeyi və iqlim şəraiti

Xaçmaz Böyük Qafqazın ətəklərində, Xəzər dənizi sahilinə yaxın düzənlik ərazidə yerləşir. Bölgə üçün yayı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi səciyyəvidir. Yanvar ayında orta temperatur 1–2 dərəcə, iyulda isə 23–24 dərəcə civarında olur. İllik yağıntı miqdarı adətən 300–400 mm arasında dəyişir. Şəhərin yaxınlığında yerləşən Nabran istirahət zonası isə Xaçmaz rayonunu Azərbaycanda ən çox ziyarət olunan turizm istiqamətlərindən birinə çevirib.

Əhalisi və inzibati quruluşu

Xaçmaz şəhəri eyni adlı rayonun inzibati mərkəzi olmaqla, çoxmillətli əhaliyə malikdir. Rayon ərazisində 22-dən çox xalqın nümayəndəsi məskunlaşıb və bu, bölgəni mədəni müxtəliflik baxımından da zəngin edir. Rayonun ümumi ərazisi təxminən 1063 kvadratkilometrdir və burada şəhər, şəhər tipli qəsəbələr və çoxsaylı kənd yaşayış məntəqələri mövcuddur.

İqtisadiyyat və kənd təsərrüfatı

Xaçmaz rayonu Azərbaycanın ən böyük kənd təsərrüfatı bölgələrindən biri hesab olunur. Əkinçilik, bağçılıq və üzümçülük ənənəvi olaraq yerli əhalinin əsas məşğuliyyət sahələridir. Yetişdirilən məhsulların emalı yerli müəssisələr tərəfindən həyata keçirilir — bu sırada konserv istehsalı və içki sənayesi ilə məşğul olan zavodlar da vardır. 1945–1954-cü illərdə tikilmiş konserv kombinatı sovet dövründən bəri şəhərin sənaye həyatında mühüm rol oynayır.

Mədəniyyət və görməli yerlər

Xaçmaz şəhərində mədəni irsin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir. Şəhərdə Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti və elminin görkəmli nümayəndələrinə həsr olunmuş açıq səma altında Şəxsiyyətlər muzeyi fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, rayonun Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi və mədəniyyət evləri əsaslı təmirdən keçirilərək ziyarətçilər üçün əlçatan hala gətirilib. Qədim yaşayış məskəni olması səbəbindən ərazidə eneolit dövrünə aid arxeoloji tapıntılara da rast gəlinir.

Nəticə

Xaçmaz şəhəri zəngin tarixi, əlverişli coğrafi mövqeyi və inkişaf edən kənd təsərrüfatı ilə Azərbaycanın şimal bölgəsinin əhəmiyyətli mərkəzlərindən biridir. Qədim karvan yollarından müasir nəqliyyat qovşağına qədər keçdiyi yol, şəhərin həm tarixi, həm də iqtisadi əhəmiyyətini bu gün də saxladığını göstərir.