Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin 2026-cı il payız sessiyasının ilk iclasında komitə sədrinin müavini Fariz İsmayılzadə ali təhsilin müddəti ilə bağlı təkliflə çıxış edib.
Deputat ABŞ-də ənənəvi dördillik bakalavr modelinə alternativ olaraq üçillik proqramların tətbiqinə başlanıldığını bildirib.
Qeyd edək ki, ABŞ-də bakalavr təhsili ənənəvi olaraq dördillik model əsasında qurulsa da, son illərdə bəzi universitetlər üçillik bakalavr proqramları təklif etməyə başlayıblar. Məsələn, Conson və Uels Universiteti 90 kreditlik və altı semestrlik üçillik bakalavr proqramları təqdim edir. Arizona Universiteti də 2026-cı ildə müəyyən istiqamətlər üzrə üçillik bakalavr proqramlarının tətbiqinə başlayıb.
Avropa ali təhsil məkanında isə üçillik bakalavr modeli uzun müddətdir geniş yayılıb. Bolonya sistemində birinci ali təhsil pilləsi, bir qayda olaraq, 180-240 ECTS (Avropa kredit köçürmə və toplama sistemi) kreditini əhatə edir. Bununla belə, Avropadakı bütün bakalavr proqramlarının üçillik olmadığını da nəzərə almaq lazımdır.
"Avropada bu sistem çoxdan tətbiq edilsə də, ABŞ universitetlərində, əsasən, dördillik ali təhsil modeli tətbiq edilirdi. Bunu bazarın tələblərinin dəyişməsi, çeviklik, yeni ixtisasların yaradılması, təhsilin əlçatan olması ilə əlaqələndirirlər. Düşünürəm ki, biz də ali təhsil haqqında qanunvericiliyə yenidən baxa, yeni standartlar gətirə bilərik ki, həm universitetlər beynəlxalq standartlara uyğun olsun, həm də çeviklik təmin edilsin. Bu mövzuda ictimai dinləmə də keçirə bilərik", - Fariz İsmayılzadə bildirib.
Milli Məclisin Sosial qanunvericilik şöbəsinin müdiri Adil Vəliyev isə məsələyə münasibət bildirərkən üçillik bakalavr modelinə keçidin ümumi təhsil sisteminin müddəti ilə birlikdə nəzərdən keçirilməli olduğunu deyib.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda hazırda ümumi təhsil 11 il davam edir: ibtidai təhsil I-IV, ümumi orta təhsil V-IX, tam orta təhsil isə X-XI sinifləri əhatə edir.
"Bakalavr təhsilinin üç ilə endirilməsi ali təhsil haqqında qanunvericiliyə görə və indiki reallıqda mümkün deyil. Çünki burada məsələni kompleks həll etməliyik. "Təhsil haqqında" və "Ümumi təhsil haqqında" qanunlarda ibtidai, ümumi orta və tam orta təhsilin müddətləri müəyyənləşdirilib. Ümumilikdə 11 illik sistemdir", - deyə A.Vəliyev bildirib.
O, eyni zamanda, bəzi xarici universitetlərə qəbul zamanı Azərbaycanın 11 illik orta təhsil sisteminin məzunlar üçün əlavə tələblər yarada bildiyini qeyd edib.
Qeyd etmək lazımdır ki, xarici universitetlərin qəbul şərtləri eyni deyil. Bəzi ölkə və universitetlərdə Azərbaycanın 11 illik tam orta təhsil haqqında attestatı birbaşa bakalavr qəbuluna kifayət etməyə və abituriyentdən əlavə hazırlıq ili, baza (foundation) proqramları və ya başqa kvalifikasiya tələb oluna bilər. Buna görə də bütün nüfuzlu xarici universitetlərin Azərbaycan məzunlarından mütləq 12 illik məktəb təhsili tələb etdiyini söyləmək düzgün olmaz.
Adil Vəliyev hesab edir ki, Azərbaycanda 12 illik ümumi təhsil modelinə keçid gələcəkdə üçillik bakalavr proqramlarının tətbiqini asanlaşdıra bilər:
"Əslində, ölkənin hüdudlarından kənarda top universitetlərdə təhsil almaq istəyən şagirdlər üçün də müəyyən mənada çətinlik yaranır.
12 illik təhsilə keçməklə növbəti mərhələdə üçillik bakalavr sisteminin tətbiqini daha rahat nəzərdən keçirməyin mümkün olduğunu düşünürəm.
Ancaq hazırkı vəziyyətdə 11 il tam orta təhsil, üstəgəl üç il bakalavr o qədər də məqsədəuyğun sayılmayacaq".
Bununla belə, 12 illik ümumi təhsil sisteminə keçid bakalavr proqramlarının avtomatik olaraq üç ilə endirilməsi demək deyil. Belə dəyişiklik üçün ali təhsil proqramlarının kredit yükü, öyrənmə nəticələri, kvalifikasiya çərçivəsi, akkreditasiya tələbləri və ayrı-ayrı ixtisasların xüsusiyyətləri də nəzərdən keçirilməlidir.
Bəs Azərbaycanda üçillik bakalavr sisteminə keçid nə dərəcədə realdır və bu model hansı ixtisaslarda effektiv ola bilər?
Mövzu ilə bağlı Oxu.Az-a danışan təhsil eksperti Elmin Nuri hesab edir ki, bakalavr təhsilinin müddətinə bütün ixtisaslar üzrə eyni yanaşmaq düzgün olmaz.
"İxtisas üzrə kadr kimi formalaşma müddəti həmin ixtisasın profilinə görə dəyişməlidir. Məsələn, tibb kimi ciddi nəzəri və praktiki hazırlıq tələb edən sahələrdə təhsil müddətinin azaldılması daha mürəkkəb məsələdir. Mühəndislik və İKT istiqamətlərində də proqramın məzmunu və tələb olunan səriştələr nəzərə alınmalıdır. Proqramlar yenilənir, onların böyük və kiçik modulları var", - ekspert bildirib.
Onun fikrincə, bəzi pedaqoji, ictimai-humanitar, turizm və ekoloji istiqamətlərdə proqramların yenidən qurulması və optimallaşdırılması yolu ilə təhsil müddətinin azaldılması imkanları araşdırıla bilər.
Lakin bu yanaşma konkret statistik nəticə deyil, ekspert qiymətləndirməsidir. Hər bir ixtisas üzrə üçillik modelin mümkünlüyünü müəyyənləşdirmək üçün mövcud tədris proqramlarının, kredit yükünün, praktiki hazırlığın və əmək bazarının tələblərinin ayrıca təhlilinə ehtiyac var.
Elmin Nuri hesab edir ki, əsas məsələ dördillik proqramı mexaniki şəkildə üç ilə sığışdırmaq deyil, proqramın məzmununu yenidən nəzərdən keçirməkdir:
"Tutaq ki, kompüter mühəndisliyi ixtisasının tədrisini dörd ildən üç ilə endiririk.
Dördillik proqramı olduğu kimi üçillik dövrə salsaq, bu, tələbəyə mənfi təsir göstərə bilər.
Amma proqram yenidən qurular, təkrarlanan və ya zəruri olmayan komponentlər çıxarılar, əsas peşə kompetensiyalarına daha çox fokuslanılarsa, tələbə həm zaman, həm də fokuslanma baxımından qazana bilər".
Beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, bakalavr təhsilinin müddəti yalnız illərin sayı ilə ölçülmür. Proqramın kredit yükü, məzunun əldə etdiyi bilik və bacarıqlar, praktiki hazırlıq, akkreditasiya standartları və əmək bazarının tələbləri ən az təhsil müddəti qədər əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanda mövcud ali təhsil standartlarında bakalavriat proqramlarının kredit yükü ixtisas və təhsil müddətindən asılı olaraq müəyyən edilir. Buna görə üçillik bakalavr modelinə keçid yalnız təhsil müddətinin bir il azaldılması ilə məhdudlaşa bilməz.
Beləliklə, Azərbaycanda üçillik bakalavr proqramlarının tətbiqi prinsip etibarilə mümkündür. Lakin bunun bütün ixtisaslara eyni formada şamil edilməsi əvəzinə, ayrı-ayrı sahələr üzrə pilot proqramların hazırlanması, mövcud kurikulumların və kredit yükünün təhlili, işəgötürənlərin və universitetlərin mövqeyinin öyrənilməsi daha məqsədəuyğun yanaşma ola bilər.
Üçillik bakalavr modelinin effektivliyi isə nəticədə təhsilin neçə il davam etməsindən daha çox, həmin müddətdə tələbəyə hansı bilik, bacarıq və peşə kompetensiyalarının qazandırılmasından asılı olacaq.
