ABŞ ilə İran arasında davam edən geosiyasi qarşıdurma son aylarda yeni və daha təhlükəli mərhələyə qədəm qoyub. Vaşinqtonun İranın nüvə proqramı, regional təsir imkanları və təhlükəsizlik siyasəti ilə bağlı sərt mövqeyi, Tehranın isə sanksiyaların ləğvi və öz təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq tələbi tərəflər arasında gərginliyi daha da dərinləşdirib.
Proseslərin gedişatı, mümkün sülh müqaviləsi və ya münaqişənin daha geniş miqyas alıb-almayacağı ilə bağlı ehtimalları yerli və xarici ekspertlər Oxu.Az-a dəyərləndiriblər.
Siyasi şərhçi Şəhla Cəlilzadə hesab edir ki, Amerika Birləşmiş Ştatlarının dünya hegemonluğunun 1990-cı ildən sonra tək qütb halına gəlməsi, sadəcə, iqtisadi-mədəni cazibədarlığına bağlı deyildi:
"Daha sonra fərqli regionlarda öz imkanları ilə alternativ düzən formalaşdırmağa çalışan, qlobal gücə iddia edən dövlətlər peyda oldu. İran da alternativ blokun aparıcı təmsilçilərindən biri olduğu üçün aydın idi ki, hansısa məqamda onunla qarşıdurma qaçılmaz olacaqdı".
"Trampın birinci hakimiyyəti dövründə bu imkan yaransa da, gərginliyin davamı onun ikinci iqtidarı vaxtına təsadüf etdi. Beləliklə, İran artıq 2025-ci ildəki 12 günlük müharibədə xeyli zərbə aldı, lakin təslim olmadı. Bu il 28 fevralda başlanan müharibədən bəri də İran ABŞ-nin diktə etdiyi şərtləri qəbul etmək istəmir. Çoxsaylı vasitəçilərin dəstəyi ilə İrana danışıqlara qoşulmaq imkanı da yaradıldı.
Açığı, ilk baxışda, 17 iyunda hər iki tərəfdən razılaşdırılan anlaşma memorandumunun şərtləri, həqiqətən də, İranın qalibiyyəti təsəvvürü yaradırdı. Yəni ABŞ-nin müharibənin başlanğıcında elan etdiyi əsas məsələlər - İranda rejim dəyişikliyi, sıfır nüvə zənginləşdirilməsi və s. hədəflərə nail olunmamışdı. Odur ki, danışıqlar periodunda İrana şans verildi. Lakin bu danışıqlar periodu da uğursuz olduğuna görə müharibənin tərəflərdən birinin iddialarından, böyük hədəflərindən imtina edəcəyi zamana qədər uzana biləcəyi ehtimal olunur", - müsahibimiz vurğulayıb.
Qeyd edək ki, hazırda ABŞ-İran qarşıdurması yenidən hərbi və diplomatik müstəvilərdə paralel şəkildə davam edir. Vaşinqton və Tehran açıq müharibədən yayınmağa çalışdıqlarını bəyan etsələr də, qarşılıqlı etimadsızlıq, nüvə proqramı, sanksiyalar, regional təhlükəsizlik və Yaxın Şərqdəki geosiyasi rəqabət davamlı razılaşmanın əldə olunmasını çətinləşdirir. Bu şəraitdə ekspertlər münaqişənin gələcəyi ilə bağlı nəzarət olunan gərginlik, mərhələli sülh prosesi və ya qarşıdurmanın yenidən genişlənməsi kimi müxtəlif ssenariləri mümkün hesab edirlər. Bu istiqamətdə, həmçinin yeni vasitəçi ölkələrin mümkünlüyü müzakirə edilir.
Məsələn, Yaxın Şərq üzrə türkiyəli ekspert İmbat Muğlunun sözlərinə görə, NATO sammitindən sonra yaranan mənzərə göstərir ki, tərəflər zaman-zaman atəşkəs və ya razılaşmaların qüvvədə olduğunu bəyan etsələr də, meydanda mövcud olan qarşılıqlı etimadsızlıq səbəbindən davamlı sülh hələ də tam təmin olunmayıb:
"Son həftələrdə həm Vaşinqton, həm də Tehran razılaşma mətnlərinin hazırlandığını açıqlasalar da, onların icrası mərhələsində xüsusilə sanksiyalar, nüvə fəaliyyəti və regional təhlükəsizlik məsələləri üzrə ciddi fikir ayrılıqları qalmaqda davam edir. Bu baxımdan, bu istiqamətdə yaxın dövr üçün üç əsas ssenari ön plana çıxır: Birincisi, nəzarət olunan gərginlikdir ki, tərəflər birbaşa müharibədən yayınırlar, diplomatik danışıqlar davam edir, vasitəçi və ya proksi qüvvələr üzərindən məhdud qarşıdurmalar irəliləyir və neft qiymətlərində dövri dalğalanmalar müşahidə olunur. İkincisi, sülh prosesi ilə bağlıdır. Belə ki, nüvə proqramı ilə bağlı mərhələli razılıq əldə edilir, bəzi iqtisadi sanksiyalar aradan qaldırılır, Hörmüz boğazında təhlükəsizlik yenidən təmin olunur. Bu ssenarinin reallaşması üçün tərəflərin qarşılıqlı güzəştlərə getməsi vacibdir. Üçüncüsü isə qarşıdurmanın yenidən genişlənməsidir. Xüsusilə İsrail-İran xəttində yeni böhran yaranarsa, ABŞ yenidən prosesə birbaşa müdaxilə edə bilər. Belə olan halda, Körfəz regionunun təhlükəsizliyinin yenidən ciddi risk altına düşmək ehtimalı var".
"Lakin sülh mümkün olsa (bu da asan proses deyil), ABŞ-nin əsas məqsədləri İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq, regiondakı ABŞ hərbi bazalarının təhlükəsizliyini təmin etmək və enerji təchizatının fasiləsiz davam etməsini qorumaq istiqamətində davam edəcək. İranın əsas gözləntiləri isə iqtisadi sanksiyaların ləğvi, mövcud siyasi rejimin təhlükəsizliyinə təminat verilməsi, regional təsir imkanlarının tamamilə aradan qaldırılmamasıdır", - deyə ekspert vurğulayıb.
Müsahibimiz Türkiyənin prosesdəki mövqeyindən də danışıb:
"Türkiyə bu böhran zamanı diqqətçəkən balanslaşdırılmış xarici siyasət yürüdür. Ankara ABŞ ilə NATO müttəfiqliyini davam etdirir, İranla qonşuluq münasibətlərini qoruyur, Körfəz ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrini inkişaf etdirir, eyni zamanda, Rusiya və Çinlə də dialoq kanallarını açıq saxlayır. Bu çoxşaxəli diplomatiya Türkiyəni regionda, demək olar ki, bütün tərəflərlə danışa bilən azsaylı ölkələrdən birinə çevirir. Bu baxımdan, Türkiyə ABŞ-İran münaqişəsinin həllində də vasitəçi kimi çıxış edə bilər.
Həmçinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinin gedişində İstanbul danışıqları, "Taxıl dəhlizi" sazişi, əsir mübadilələri Türkiyənin etibarlı diplomatik vasitəçi kimi çıxış edə bildiyini nümayiş etdirdi. Lakin onu da unutmaq olmaz ki, ABŞ-İran məsələsi daha mürəkkəbdir. Çünki burada yalnız iki dövlət deyil, eyni zamanda, İsrail, Körfəz ölkələri, Avropa dövlətləri, Rusiya və Çin kimi çoxsaylı aktorlar da prosesdə iştirak edir. Bununla belə, Türkiyənin mühüm üstünlükləri var. Ankaranın Vaşinqtonla birbaşa əlaqə imkanına malik olması, Tehranla açıq diplomatik kanalları qoruması, NATO üzvü olması, islam dünyasında mühüm diplomatik nüfuza sahib olması və əvvəlki böhranlarda uğurlu vasitəçilik təcrübəsi nümayiş etdirməsi Türkiyənin danışıqçı kimi imkanlarını daha da artırır".
"Ancaq Türkiyənin təkbaşına sülhü təmin etməsi real görünmür. Lakin bir sıra istiqamətlərdə mühüm töhfələr mümkündür. Buna tərəflər arasında gizli diplomatik təmasların təşkili, etimadın artırılmasına yönələn tədbirlərin hazırlanması, humanitar yardım dəhlizlərinin yaradılması, enerji təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlıq, Hörmüz boğazının açıq saxlanmasına yönəlmiş diplomatik təşəbbüslər aiddir. Nəticə etibarilə Türkiyənin Rusiya-Ukrayna müharibəsində oynadığı vasitəçilik roluna bənzər bir missiyanı ABŞ-İran böhranında da üzərinə götürmək potensialı mövcuddur. Lakin bu dəfə Ankaranın təkbaşına deyil, Pakistan, Qətər, Oman və zərurət yarandıqda Avropa ölkələri ilə koordinasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərməsi daha real və səmərəli görünür", - müsahibimiz fikrini yekunlaşdırıb.
Bu yerdə xatırlatmaq yerinə düşər ki, müharibənin gedişində tərəflər arasında gərginliyi azaltmaq məqsədilə müxtəlif diplomatik təşəbbüslər irəli sürülüb. Bu çərçivədə Pakistanın vasitəçiliyi ilə imzalanan İslamabad Memorandumu yekun sülh sazişinə aparacaq danışıqlar üçün hüquqi və siyasi baza yaratmağı hədəfləyirdi. Lakin razılaşmadan qısa müddət sonra tərəflərin bir-birini öhdəlikləri pozmaqda ittiham etməsi, qarşılıqlı hərbi zərbələrin yenidən başlaması memorandumun faktiki olaraq kağız üzərində qalmasına səbəb olub.
Bu baxımdan, Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin ehtiyatda olan marşalı Aamir Məsud hesab edir ki, qeyri-müəyyən və qeyri-sabit vəziyyət yaxın günlərdə də davam edəcək:
"Bu isə həm mümkün iqtisadi tənəzzül, həm də neft qiymətlərinin artması baxımından əlavə problemlər yaradacaq. Həmçinin düşünürəm ki, digər Yaxın Şərq ölkələri də tədricən bu münaqişəyə cəlb oluna bilərlər. Çünki vəziyyət hər gün, hətta hər saat dəyişir. Yəmənin də münaqişəyə qoşulması, Livandakı bombardmanlar, Qəzzaya davam edən hücumlar yaxın günlərdə və həftələrdə yeni hadisələrin baş verəcəyini göstərir".
"Qənaətimə görə, bu problemlərin kökü çox dərindir və son bir ilin və ya bir neçə ayın hadisələri deyil. Təxminən qırx ildir ki, ABŞ və İsrail İrana qarşı strateji təzyiq siyasəti həyata keçirirlər. Lakin onlar İran hakimiyyətinə istədikləri şəkildə təsir göstərə bilməyiblər. Əvvəllər də uğursuz olublar, indi də uğursuz olurlar. On görə də bu qarşıdurmaların davam edəcəyini düşünürəm. Ola bilsin ki, tammiqyaslı müharibəyə çevrilməsin, amma ABŞ-də keçiriləcək aralıq seçkilərə (bu ilin noyabrındakı aralıq seçkiləri nəzərdə tutur - red.) qədər, hətta ondan sonra da indiki kimi "nə sülh, nə də genişmiqyaslı müharibə" vəziyyəti davam edə bilər", - müsahibimiz qeyd edib.
O, fikrinə davam edərək, bu vəziyyətin nəticəsində təkcə neft deyil, ərzaq, gübrə və digər malların qiymətlərinin də yüksəldiyini qeyd edib:
"ABŞ İranın dəniz daşımalarına blokada tətbiq etsə də, yükdaşıma və sığorta xərcləri artıb və regionda ümumi qeyri-müəyyənlik hökm sürür. Nəticədə isə İranla müharibə yeni mərhələyə keçib. ABŞ və İran arasında Pakistanın vasitəçiliyi ilə imzalanan İslamabad Memorandumu artıq qüvvədə deyil. ABŞ İranın Hörmüz boğazından keçən bəzi kommersiya gəmilərini hədəfə almasını bəhanə edərək hərbi əməliyyatlara başlayıb. İran əvvəllər də bildirmişdi ki, bu boğaz onun nəzarətindədir və oradan keçən gəmilər bu barədə İranı məlumatlandırmalıdır. Məhz boğazda gəmilərə hücumu əsas gətirərək ABŞ yenidən İrana qarşı bombardmanlara başlayıb və bu ölkənin sənaye obyektlərini, limanlarını, sahilboyu infrastrukturu və mülki hədəfləri vurub. Buna cavab olaraq isə İran Oman, Küveyt, Bəhreyn, Qətər və İordaniyadakı ABŞ hərbi bazalarını, hərbi obyektlərini və təyyarə anqarlarını hədəfə alıb".
