Ağdaş rayonu: tarix, coğrafiya, iqtisadiyyat

Ağdaş rayonu Azərbaycan Respublikasının inzibati-ərazi vahidlərindən biridir və mərkəzi Ağdaş şəhəridir. Rayon Bərdə rayonu ilə 33 km, Yevlax rayonu ilə 30 km, Qəbələ rayonu ilə 10 km, Göyçay rayonu ilə 11,5 km, Ucar rayonu ilə 29 km və Zərdab rayonu ilə 11,5 km məsafədə həmsərhəddir. Kür çayının sol sahilində yerləşməsi rayonun təsərrüfat həyatına və nəqliyyat əlaqələrinə əlverişli təsir göstərir.

Tarixi inkişaf mərhələləri

Ağdaş rayonu 1930-cu il avqustun 8-də inzibati vahid kimi təşkil olunmuşdur. Lakin bu ərazidə insan məskunlaşması çox daha qədim dövrlərə gedib çıxır — əlverişli təbii şərait sayəsində Ağdaş torpaqları qədim zamanlardan yaşayış üçün seçilmişdir. Antik dövr müəllifi Strabonun əsərlərində bu bölgə əhalisinin təsərrüfatla məşğul olması, xüsusilə Türyançayın orta və aşağı axarındakı sakinlərin çayçılıq və gəmiçilikdən istifadə etdiyi qeyd olunur. 

Orta əsrlərdə indiki Ağdaş şəhərinin yerində "Üçqovaq" adlı kiçik yaşayış məntəqəsi mövcud olmuş, sonradan bu ərazi Ağdaş adını almışdır. Şəhər statusu isə XX əsrin əvvəllərində rəsmiləşdirilmişdir. XIX əsrin ortalarında ərazi Rusiya imperiyasının inzibati bölgüsünə daxil edilərək Ərəş qəzası adlanmış və həmin dövrdə bu qəzanın əhalisi 52 mindən çox nəfər təşkil etmişdir.

Tarixən Ağdaş ərazisi ticarət yolları üzərində əhəmiyyətli tranzit dəhlizi rolunu oynamışdır. Bura yerləşən karvansaraylar bu gün də qədim mədəniyyət abidələri kimi qorunub saxlanılır. 1883-cü ildə Bakı-Tiflis dəmir yolunun çəkilməsi rayonun iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırmış, texniki bitkilərin, xüsusən pambığın emalı sahəsində yeni müəssisələrin yaranmasına təkan vermişdir. XX əsrin əvvəllərində Ağdaşda pambıq emalı ilə məşğul olan bir neçə zavod fəaliyyət göstərmişdir.

Coğrafi mövqeyi və təbii şərait

Rayon ərazisinin torpaq örtüyü əsasən düzənlik xarakterlidir, boz-çəmən torpaq tipləri üstünlük təşkil edir. İqlim mülayimdir, bu da kənd təsərrüfatının inkişafı üçün münbit şərait yaradır. Ərazinin Kür çayına yaxınlığı suvarma imkanlarını genişləndirir və əkinçiliyin, xüsusilə texniki bitkilərin becərilməsinin inkişafına imkan verir.

Əhalisi və yaşayış məntəqələri

Son məlumatlara əsasən rayonda 74 yaşayış məntəqəsi mövcuddur ki, bunlardan biri şəhər, ikisi qəsəbə, 71-i isə kənddir. Rayon əhalisinin sayı 112 min nəfəri ötmüş, əhalinin sıxlığı isə hər kvadratkilometrə 109 nəfər təşkil etmişdir. Əhalinin təxminən üçdə biri şəhər ərazisində, qalan hissəsi isə kəndlərdə məskunlaşıb. Rayon əhalisinin böyük əksəriyyəti yerli sakinlərdən ibarətdir. 

Mədəniyyət və tarixi abidələr

Ağdaş rayonu ərazisində onlarla tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınıb, o cümlədən orta əsrlərə aid qala qalıqları, müdafiə tikililəri və dini əhəmiyyətli ziyarətgahlar. Rayonda fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyi bölgənin zəngin keçmişini əks etdirir. Mədəni həyatın inkişafında Ağdaş teatrının da özünəməxsus rolu olub — XX əsrin əvvəllərində burada tamaşaya qoyulan əsərlər yerli teatr ənənəsinin formalaşmasına töhfə vermişdir. Rayon həmçinin kaman sənətinin görkəmli nümayəndələrinin yetişdiyi məkan kimi tanınır.

Yekun

Ağdaş rayonu həm zəngin tarixi keçmişi, həm də əlverişli coğrafi mövqeyi ilə Azərbaycanın diqqətəlayiq bölgələrindən biridir. Qədim ticarət yollarının kəsişməsində formalaşan bu ərazi bu gün də kənd təsərrüfatı və mədəni irs baxımından əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.