Amerika körfəzi (Meksika körfəzi)

Meksika körfəzi: Qolfstrimin beşiyi, şelf platformaları, «Amerika körfəzi» mübahisəsi və Bakı ilə iqlim dialoqu

Meksika körfəzi — Şimali Amerika qitəsinin içərilərinə doğru uzanan, Atlantik okeanının böyük okean hövzəsi və faktiki olaraq yarımpapalı daxili dənizidir. Şimaldan və şərqdən ABŞ sahilləri, cənubdan və cənub-qərbdən Meksika sahil xətti, cənub-şərqdən isə Kuba adası ilə əhatə olunan körfəz Qərb yarımkürəsində strateji mövqeyə malikdir. Bu su hövzəsi planetin iqlim tənzimləyicisi, ən güclü isti cərəyan olan Qolfstrimin beşiyi, qlobal şelf neft hasilatının əsas qovşağı və kəskin geosiyasi müzakirələrin mövzusu kimi çıxış edir.

Qolfstrimin vətəni, Siqsbi çökəkliyi və Missisipi çayının deltası

Meksika körfəzi Atlantik okeanı ilə Florida boğazı, Karib dənizi ilə isə Yukatan boğazı vasitəsilə birləşir. Körfəzin maksimal dərinliyi Siqsbi çökəkliyində 4384 metrə çatır. Məhz burada tropik suların qızması nəticəsində Şimali Atlantika və Avropanın iqlim balansına həlledici təsir göstərən isti Qolfstrim cərəyanı formalaşır. Regionun ən böyük su arteriyası olan Missisipi çayı körfəzin şimal hissəsinə milyonlarla ton çöküntü gətirərək nəhəng quş pəncəsi formalı delta və Luiziana ştatında şortəhər bataqlıqlar (bayu) sistemi yaradır. Körfəzin cənubunda, Yukatan yarımadası sahillərində Alakran mərcan rifləri, Tamaulipas və Verakrusun sahilboyu zonasında isə geniş laqunlar və manqrov meşələri uzanır.

Yeni İspaniyanın «Gümüş donanması», pirat limanları və ad dəyişikliyi rezonansı

Kolumbaqədərki dövrdə körfəz sahillərində olmeklər, totonaklar, mayyalılar və Şimali Amerikanın yerli qəbilələri məskunlaşmışdı. XVI əsrdə körfəzin akvatoriyası İspaniya imperiyasının başlıca dəniz yoluna çevrildi: məhz buradan qızıl və gümüşlə yüklənmiş «Gümüş donanma» qaleonları Kadis və Sevilyaya yola düşürdü. XIX əsrdən etibarən körfəz sahilləri ABŞ və Meksikanın ticarət limanlarının — Yeni Orlean, Hyuston, Verakrus və Tampikonun sürətli inkişaf meydanına çevrildi.

2025-ci ilin əvvəlində su hövzəsi ABŞ Prezidenti Donald Trampın daxili sənədləşmədə Meksika körfəzinin adının «Amerika körfəzi»nə (American Gulf) dəyişdirilməsi təşəbbüsündən sonra beynəlxalq gündəmin mərkəzinə düşdü. Bu qərar kartoqrafiya xidmətlərində mübahisələrə və rəsmi Mexikonun etirazına səbəb oldu; Meksika tərəfi körfəzin ümumtanınmış beynəlxalq tarixi-coğrafi statusunun toxunulmaz olduğunu vurğuladı.

Qasırğa dəhlizləri, «Deepwater Horizon» qəzasının dərsləri və dəniz faunası

Körfəzin ekosistemi zəngin, lakin olduqca həssasdır: burada afalina delfinləri, lamantinlər, nəsli kəsilmək təhlükəsində olan Atlantika ridleyləri (Kemp tısbağaları), kaşalotlar və yüzlərlə pelagik balıq növü yaşayır. Əsas təbii təhdid kimi yay-payız mövsümündə hövzənin isti sularında yaranan dağıdıcı tropik qasırğalar («Katrina», «Rita», «İda») çıxış edir.

2010-cu ilin aprelində baş vermiş fəlakət — Makondo rayonunda BP şirkətinə məxsus «Deepwater Horizon» dərinsulu platformasındakı partlayış və neft dağılması regionun ekoloji tarixini kökündən dəyişdi. Faciə nəticəsində milyonlarla barel xam neft dənizə axdı və bu hadisə qlobal neft-qaz ictimaiyyətini dəniz qazmasının təhlükəsizlik standartlarına, sızmaların qarşısının alınmasına və sualtı ekosistemlərin monitorinqinə tamamilə yenidən baxmağa məcbur etdi.

Şelf nəhəngi, neft emalı və Xəzərlə texnoloji paralellər

Meksika körfəzinin iqtisadiyyatı dünyanın ən güclü enerji qurşaqlarından birini formalaşdırır: burada həm ABŞ-nin ərazi sularında, həm də Meksikanın Kampeçe körfəzində («Pemex» şirkətinin aktivləri) dərinsulu və ifrat dərinsulu karbohidrogen hasilatı aparan minlərlə dəniz qazma platforması istismar olunur. Akvatoriya dərinsulu limanlar vasitəsilə nəhəng yük dövriyyəsini, irimiqyaslı krevet ovunu və sahilboyu kruiz turizmini təmin edir.

Azərbaycanın ekspert ictimaiyyəti üçün Meksika körfəzi ənənəvi olaraq yüksək peşəkar maraq doğurur. Xəzər dənizində dəniz şelf hasilatı üzrə dünyanın ən zəngin təcrübəsinə malik olan («Neft Daşları»ndan başlayaraq «Azəri-Çıraq-Günəşli» bloklarına qədər) rəsmi Bakı körfəz şelfində çalışan dərinsulu qazma mütəxəssisləri ilə müntəzəm texnoloji təcrübə mübadiləsi aparır, qəza nəticəsində yaranan neft dağılmalarının aradan qaldırılması və sualtı robototexnikanın tətbiqi üzrə qabaqcıl metodları mənimsəyir.

Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammiti çərçivəsində Meksika körfəzinin problemləri — okean sularının həddindən artıq qızması, yüksək kateqoriyalı qasırğaların tezləşməsi, kənd təsərrüfatı axıntıları səbəbindən mövsümi oksigensiz «ölü zonalar»ın yaranması və dəniz neft hasilatının dekarbonizasiyası — qlobal enerji sektoru ilə ekoloqların birgə səylərini tələb edən çağırışların əyani nümunəsi kimi çıxış etdi.