Araz çayı: tarixi və coğrafi

Araz çayı Cənubi Qafqazın ən mühüm su hövzələrindən biri olub, Türkiyə, Ermənistan, İran və Azərbaycan ərazilərindən keçir. Çay öz başlanğıcını Türkiyənin Bingöl massivindən, Ərzurum dağlıq ərazisindən götürür və buradan təxminən 3300 metr yüksəklikdən axmağa başlayır. Ümumi uzunluğu 1072 kilometr olan Arazın 364 kilometri məhz Türkiyə ərazisinə aiddir. Suyunun bolluğuna görə Cənubi Qafqazda ikinci böyük çay hesab olunur, hövzəsinin sahəsi isə təxminən 102 min kvadrat kilometrə çatır.

Axın istiqaməti və Kür çayı ilə birləşməsi

Araz uzun məsafə boyunca dövlət sərhədi funksiyasını daşıyır - təxminən 600 kilometr məsafədə Ermənistan və Azərbaycanla Türkiyə və İran arasında təbii sərhəd rolunu oynayır. Çay öz relyef xüsusiyyətlərinə görə iki əsas hissəyə bölünür: yuxarı axarında tipik dağ çayı xarakteri daşıyır, Ararat düzənliyi, Sədərək, Şərur, Böyükdüz və Naxçıvan düzlərindən keçərək aşağı, ovalıq hissəyə doğru irəliləyir. Nəhayət, Azərbaycanın Sabirabad rayonunda, Suqovuşan ərazisində Kür çayı ilə birləşərək vahid axarla Xəzər dənizinə tökülür. Maraqlıdır ki, hövzəsinin genişliyinə görə Araz Kürdən belə üstün göstəricilərə malikdir və Kürün ən böyük sağ qolu sayılır.

Tarixi dəyişikliklər və daşqınlar

Tarixən Araz çayının aşağı axınında yataq dəfələrlə dəyişmişdir. Ən çox xatırlanan hadisə 1896-ci ildə baş vermişdir - həmin il çay güclü daşqın nəticəsində sahil bəndlərini yararaq Muğan düzü istiqamətində yeni yataq açmış və birbaşa Xəzər dənizinə tökülməyə başlamışdır. Bu proses zamanı 180 min hektara yaxın torpaq sahəsi su altında qalmışdır. Suyun səviyyəsi normallaşdıqdan sonra çay yenidən əvvəlki yatağına qayıtmış, lakin daşqının izləri Ağçala və Mahmudçala kimi göllərin formalaşması ilə bu günə qədər qalmaqdadır.

Adının mənşəyi və tarixi qaynaqlarda yeri

Araz haqqında ilk yazılı məlumatlara antik dövr müəlliflərinin əsərlərində rast gəlinir - çayın adı hələ eramızdan əvvəl VI əsrdə yaşamış tarixçi Hekatey, sonra isə V əsr müəllifi Herodot tərəfindən çəkilmişdir. Daha qədim mənbələrdə, Urartu dövrünə aid kitabələrdə çay "Muna" adı ilə xatırlanır. Xalq arasında Kür çayı sərt xarakteri ilə "Dəli Kür" adlandırılırsa, Araz sakit axını ilə "Xan Araz" kimi tanınır. Orta əsr ərəb coğrafiyaşünası İbn Hövqəlin yazılarında Araz suyunun şirin və ləzzətli olduğu qeyd edilmişdir.

Ekoloji və iqtisadi əhəmiyyəti

Araz çayı bölgə üçün həm suvarma, həm də ekoloji baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Onun hövzəsi Azərbaycan ərazisinin əhəmiyyətli hissəsini əhatə edir və kənd təsərrüfatı üçün əsas su mənbəyi rolunu oynayır. Çay yeraltı sular, qar suları və yağıntılarla qidalanır. Üzərində tikilmiş su anbarları həm suvarma, həm də enerji istehsalı məqsədilə istifadə olunur. Eyni zamanda Araz mədəni baxımdan da mühüm rol oynayır — o, Şimali və Cənubi Azərbaycan xalqlarının tarixi və mədəni əlaqələrinin simvoluna çevrilmişdir.

Nəticə

Araz çayı təkcə coğrafi obyekt deyil, həm də Qafqaz xalqlarının tarixində dərin iz buraxmış təbii sərhəddir. Onun uzun və zəngin tarixi, tarixi mənbələrdə əks olunan adları, ekoloji və iqtisadi əhəmiyyəti bu çayı regionun ən maraqlı təbiət abidələrindən birinə çevirir.