Beyləqan: tarix, təbiət və mədəniyyət diyarı

Beyləqan rayonu Azərbaycanın mərkəzi hissəsində, Mil-Muğan iqtisadi rayonu ərazisində yerləşir. Rayon şimalda Ağcabədi və Zərdab, cənub-qərbdə Füzuli, qərbdə İmişli rayonları ilə həmsərhəddir, cənubdan isə İran İslam Respublikası ilə sərhədə malikdir. Bakı şəhərindən təxminən 265 kilometr məsafədə yerləşən rayonun mərkəzi Beyləqan şəhəridir. Kür və Araz çaylarının qovuşduğu münbit düzənlikdə yerləşməsi rayona həm strateji, həm də təsərrüfat baxımından əhəmiyyət qazandırır.

Tarixi kökləri

Ərazinin tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Qədim mənbələrdə Kür və Araz çaylarının birləşdiyi torpaqlar Balasakan, bəzən isə Paytakaran adlandırılıb — məhz bu adın sonrakı forması "Beyləqan" toponiminin əsasını təşkil edib. Orta əsrlərdə buradakı Beyləqan şəhəri regionun mühüm ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi, lakin XIII əsrdə monqol yürüşləri nəticəsində şəhər dağıdılıb.

Müasir inzibati rayon kimi Beyləqan 1939-cu ilin sonunda yaradılıb və ilk illərdə sovet dövrü xadimi Andrey Jdanovun adını daşıyıb. 1963-cü ildə qısa müddətə İmişli rayonu ilə birləşdirilsə də, bir il sonra yenidən müstəqil rayon statusu bərpa olunub. 1989-cu ildə isə rayona ərazidəki qədim şəhərin şərəfinə "Beyləqan" adı verilib.

Coğrafiyası və əhalisi

Rayonun ümumi sahəsi təxminən 1131 kvadratkilometrdir. Son məlumatlara əsasən əhalinin sayı 90 mindən 100 minə yaxın səviyyədə qeydə alınıb, sıxlıq isə hər kvadratkilometrə təxminən 80-90 nəfər təşkil edir. Əhalinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edir. İnzibati baxımdan rayon bir şəhər, bir sıra qəsəbə və kəndlərdən ibarət onlarla ərazi vahidinə bölünür, bu ərazilərdə həmçinin çoxsaylı bələdiyyə fəaliyyət göstərir.

İqtisadiyyat və təsərrüfat həyatı

Mil düzənliyinin münbit torpaqları Beyləqan iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı üzərində qurulmasına şərait yaradıb. Pambıqçılıq, taxılçılıq, tərəvəzçilik və heyvandarlıq rayonun ənənəvi məşğuliyyət sahələridir. Suvarma sistemlərinin inkişafı əkinçiliyin məhsuldarlığının artmasına töhfə verir. Bundan başqa, kiçik və orta emal müəssisələri yerli xammalın emalı ilə məşğul olaraq bölgənin iqtisadi potensialını gücləndirir.

Tarixi-mədəni abidələr

Beyləqan rayonu zəngin tarixi-mədəni irsə malikdir. Ən məşhur abidələrdən biri rayondan bir qədər aralıda, Kəbirli kəndi yaxınlığında yerləşən Örənqala — qədim Beyləqan şəhərinin xarabalıqlarıdır. Bu ərazi orta əsrlər şəhər mədəniyyətini öyrənmək üçün mühüm arxeoloji əhəmiyyət daşıyır.

Rayonun digər ziyarət yeri Həzrəti Cərgiz Peyğəmbər ziyarətgahıdır. Xalq arasında əfsanəvi şəxsiyyətlə bağlı olan bu məkan təkallahlığı təbliğ etdiyinə görə əziyyətlərə məruz qalmış bir peyğəmbərin məqamı kimi tanınır və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən, hətta qonşu ölkələrdən ziyarətçiləri cəlb edir. Ətrafdakı qədim qəbirlər oğuz türk mədəniyyətinin izlərini özündə yaşadır.

Bundan əlavə rayonda tarix-diyarşünaslıq muzeyi, məscidlər, türbələr, həmçinin tanınmış şəxslərin xatirəsinə həsr olunmuş abidə və büstlər mövcuddur. Bu obyektlər Beyləqanın həm dini, həm də mədəni tarixini əks etdirir.

Nəticə

Beyləqan rayonu qədim tarixi, münbit torpaqları və zəngin mədəni irsi ilə Azərbaycanın diqqətəlayiq bölgələrindən biridir. Kür-Araz ovalığının mərkəzində yerləşməsi ona həm təsərrüfat, həm də turizm baxımından inkişaf potensialı qazandırır. Örənqala kimi arxeoloji abidələr və ziyarətgahlar bölgəni tarixi-mədəni turizm marşrutlarının vacib nöqtəsinə çevirir.