BMT: Qlobal Sülhün və Əməkdaşlığın Təməli

Müasir dünya nizamının formalaşmasında və beynəlxalq münasibətlərin tənzimlənməsində ən böyük platforma şübhəsiz ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatıdır (BMT). İkinci Dünya Müharibəsinin dağıdıcı nəticələrindən sonra bəşəriyyəti yeni qlobal fəlakətlərdən qorumaq məqsədilə yaradılan bu universal təşkilat, bu gün planetin ən nüfuzlu strukturu hesab olunur.

BMT-nin Yaranma Tarixi və Əsas Missiyası

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rəsmi yaranma tarixi 24 oktyabr 1945-ci il qəbul edilir. Məhz həmin gün San-Fransisko konfransında imzalanmış BMT Nizamnaməsi qüvvəyə mindi. Təşkilatın yaradılmasında ilkin olaraq 51 dövlət iştirak etsə də, hazırda onun üzvlərinin sayı 193-ə çataraq demək olar ki, dünyadakı bütün müstəqil ölkələri əhatə edir.

BMT-nin fəaliyyətinin əsas sütunları nizamnamədə aydın şəkildə təsbit olunmuşdur:

- Beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunub saxlanılması;

- Millətlər arasında bərabərhüquqlu və dostluq münasibətlərinin inkişafı;

- İqtisadi, sosial və humanitar xarakterli beynəlxalq problemlərin həllində əməkdaşlıq;

- İnsan hüquqlarına və əsas azadlıqlara hörmətin təşviq edilməsi.

Təşkilatın Strukturu və Əsas Orqanları

BMT öz fəaliyyətini altı əsas orqan vasitəsilə həyata keçirir. Bu orqanların hər biri qlobal idarəetmədə xüsusi rola malikdir:

- Baş Assambleya: Bütün üzv dövlətlərin bərabər şəkildə təmsil olunduğu əsas məşvərətçi və qanunverici orqandır. Burada qlobal əhəmiyyətli məsələlər müzakirə edilir.

- Təhlükəsizlik Şurası: Beynəlxalq sülhün qorunmasına birbaşa məsuliyyət daşıyan, qərarları məcburi xarakter daşıyan ən kritik strukturdur. Şuranın 5 daimi (ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Çin, Rusiya) və 10 rotasiya qaydasında seçilən müvəqqəti üzvü var.

- İqtisadi və Sosial Şura (ECOSOC): Dünyadakı iqtisadi, ekoloji və sosial siyasətlərin əlaqələndirilməsinə cavabdehdir.

- Beynəlxalq Məhkəmə: Haaqada yerləşir və dövlətlər arasındakı hüquqi mübahisələri həll edir.

- Katiblik: Təşkilatın gündəlik inzibati işlərini idarə edir və ona Baş Katib rəhbərlik edir.

- Qəyyumluq Şurası: (Hazırda fəaliyyəti dayandırılıb) Müstəmləkə sistemindən çıxan ərazilərin idarə edilməsi üçün yaradılmışdı.

Müasir Dünyada BMT: Nailiyyətlər və Çağırışlar

BMT onilliklər ərzində humanitar böhranların aradan qaldırılmasında, qaçqınlara yardım edilməsində, savadsızlıq və yoxsulluqla mübarizədə misilsiz uğurlara imza atmışdır. UNICEF, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və UNESCO kimi ixtisaslaşmış qurumları vasitəsilə milyardlarla insanın həyat şəraiti yaxşılaşdırılıb.

Bununla belə, müasir geopolitik reallıqlar fonunda təşkilatın, xüsusilə də Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyəti tez-tez tənqid olunur. Daimi üzvlərin veto hüququndan istifadə edərək bəzi regional münaqişələrin həllini ləngitməsi, BMT daxilində ciddi institusional islahatların aparılması zərurətini gündəmə gətirir.

Azərbaycan və BMT Əməkdaşlığı

Azərbaycan Respublikası 2 mart 1992-ci ildə BMT-nin tamhüquqlu üzvü seçilmişdir. Ötən dövr ərzində ölkəmiz təşkilatın platformalarından öz haqlı səsini dünyaya çatdırmaq, suverenliyini qorumaq və qlobal təşəbbüslərdə (məsələn, Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri) fəal iştirak etmək üçün səmərəli istifadə etmişdir. Azərbaycanın 2012-2013-cü illərdə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilməsi ölkənin beynəlxalq arenadakı yüksək nüfuzunun bariz göstəricisi idi.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çatışmazlıqlarına rəğmən, hələ də bəşəriyyətin birgə yaşayış qaydalarını müəyyən edən və qlobal böhranlara qarşı kollektiv müqavimət formalaşdıran yeganə alternativsiz təşkilat olaraq qalmaqdadır.