Çad

Çad: Saharanın və savannanın arasında, Afrikanın mərkəzində yerləşən ölkə

Çad Mərkəzi Afrikada yerləşir və dənizə çıxışı yoxdur. Şimalda Liviya, şərqdə Sudan, cənubda Mərkəzi Afrika Respublikası, cənub-qərbdə Kamerun və Nigeriya, qərbdə Niger ilə həmsərhəddir. Sahəsi təxminən 1,28 milyon kvadratkilometrdir və bu göstəricisinə görə Çad Afrikanın ən böyük ölkələri sırasındadır. Əhalisi təxminən 18 milyon nəfər qiymətləndirilir. Rəsmi adı Çad Respublikasıdır. Paytaxt Ncamena şəhəri Şari və Loqon çaylarının qovuşduğu yerdə yerləşir. Rəsmi dillər fransız və ərəb dilləridir. Valyuta Mərkəzi Afrika CFA frankıdır. Çad dünyanın ən yoxsul ölkələrindən biri olaraq qalır.

Təbiət

Ölkənin ərazisi üç zonaya bölünür. Şimalda Sahara və Tibesti massivi uzanır, burada ölkənin ən yüksək nöqtəsi, sönmüş vulkan Emi-Kussi (təxminən 3400 metr) yerləşir. Mərkəzdə yarımsəhra Sahel zonası var, cənubda isə daha rütubətli iqlimi olan savannalar başlayır və əhalinin böyük hissəsi məhz orada yaşayır. Ölkənin adı Kamerun, Nigeriya və Nigerlə sərhəddə yerləşən Çad gölü ilə bağlıdır. Son onilliklərdə göl xeyli dayazlaşıb və bu, ətrafdakı balıqçılığa, əkinçiliyə və maldarlığa ağır zərbə vurub.

Tarix

Çadın ərazisində dövlətlər erkən yaranıb: Sao sivilizasiyası, sonra Kanem-Borno, Baqirmi və Uaddai. XX əsrin əvvəlində regionu Fransa ələ keçirdi, sonralar o, Fransız Ekvatorial Afrikasının tərkibinə daxil oldu. Ölkə 1960-cı il avqustun 11-də müstəqillik qazandı, ilk prezident Fransua Tombalbay oldu. 1975-ci ildə o, hərbi çevriliş zamanı həlak oldu.

1960-cı illərin ortalarından Çadda şimal ilə cənub arasında, həmçinin rəqib qruplaşmalar arasında silahlı münaqişələr davam edirdi. Ayrıca mövzu Liviya ilə Aozu sərhəd zolağı uğrunda mübahisə oldu: 1994-cü ildə BMT-nin Beynəlxalq Məhkəməsi bu zolağı Çadın ərazisi kimi tanıdı. 1982-1990-cı illərdə ölkəni Hissen Habre idarə edirdi. Sonradan onu Seneqalda mühakimə etdilər və 2016-cı ildə ömürlük həbsə məhkum etdilər. 1990-cı ildə hakimiyyəti İdris Debi ələ keçirdi və o, üç onillik ərzində dövlətə rəhbərlik etdi. 2021-ci ilin aprelində üsyançılarla döyüşlər zamanı cəbhədə həlak oldu. Hərbi şura hakimiyyəti onun oğlu Mahamat İdris Debiyə verdi. 2024-cü ildə o, prezident seçkilərində qalib gəldi, müxalifət nəticələrə etiraz etdi.

Dövlət quruluşu

Çad güclü prezident hakimiyyəti olan respublikadır. Konstitusiyanın yeni redaksiyası 2023-cü ilin dekabrında referendumda qəbul edildi. Ölkə əyalətlərə, onlar isə departamentlərə bölünür, Ncamena isə xüsusi statusa malikdir. Parlament son illərdə keçid dövründən sonra bərpa olunub. Ölkə Çad gölü ətrafındakı ekstremist qruplara qarşı regional hərbi əməliyyatlarda iştirak edir. Fransa və digər tərəfdaşlarla təhlükəsizlik sahəsində münasibətlər son illərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib.

Nələri görməli

Ölkə turistləri az qəbul edir: qeyri-sabit vəziyyətə görə bir çox dövlət ayrı-ayrı rayonlara səfər etməyi tövsiyə etmir. Əsas təbii görməli yerlər YUNESKO siyahısına daxil edilib: qumdaşı qayaları, tağları və qaya təsvirləri olan Ennedi yaylası, həmçinin səhradakı Unianqa gölləri. Cənub-şərqdəki Zakuma milli parkı fillər, aslanlar və zürafələrlə tanınır. Nçamenada şəhər bazarına və Milli muzeyə baxmaq olar.

İnsanlar, dil və mətbəx

Çadda iki yüzdən çox xalq və etnik qrup yaşayır. Cənubda sara xalqı üstünlük təşkil edir, mərkəzdə və şimalda ərəblər, Saharada və Tibestidə isə tubular yaşayır. Ərəb və fransız dillərindən idarəetmədə və təhsildə istifadə olunur, gündəlik həyatda yerli dillər geniş yayılıb. Sakinlərin yarısından bir qədər çoxu müsəlman, xeyli hissəsi xristiandır, ənənəvi inanclar da qalır. Mətbəxin əsasını darı, sorqo, düyü, balıq, ət, həmçinin araxis və bamya souslar təşkil edir.

İqtisadiyyat

Əhalinin böyük hissəsi kənd təsərrüfatında və maldarlıqda çalışır. Çad pambıq, araxis, sorqo yetişdirir, mal-qara və gümmiərəbik ixrac edir. 2003-cü ildən ölkə neft satır, neft boru kəməri ilə Kameruндakı limana çatdırılır və neft gəlirləri büdcənin mühüm hissəsini təşkil edir. Qeyri-sabitlik, quraqlıqlar və infrastrukturun çatışmazlığı inkişafı ləngidir. 2023-cü ildə Sudanda müharibə başlayandan sonra Çad yüz minlərlə qaçqını qəbul edir və ölkəyə humanitar yük çox böyükdür.