Cəlilabad rayonu: tarixi, coğrafiyası və iqtisadiyyatı

Azərbaycan Respublikasının cənub-şərq bölgəsində yerləşən Cəlilabad rayonu ölkənin ən böyük inzibati-ərazi vahidlərindən biridir. Zəngin tarixi keçmişi, əlverişli coğrafi mövqeyi və inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı ilə seçilən bu bölgə həm turistlər, həm də tədqiqatçılar üçün böyük maraq kəsb edir.

Coğrafi mövqeyi

Rayon şimaldan Biləsuvar, şərqdən Neftçala, cənub-şərqdən Masallı, cənubdan isə Yardımlı rayonları ilə həmsərhəddir, qərb tərəfdən isə İran İslam Respublikası ilə sərhədə malikdir. Ərazisinin sahəsi 1441,4 kvadrat kilometrdir. Rayonun inzibati mərkəzi Cəlilabad şəhəridir və inzibati bölgüsündə 2 şəhər, 117-118 kənd yer alır. Bölgənin dağlıq hissəsi Talış silsiləsinin şimal-qərb qurtaracağına təsadüf edir və burada nadir bitki növü olan xarıbülbül bitir.

Tarixi keçmişi

Cəlilabad Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur. Ərazidə eramızdan əvvəl II minilliyə aid olan Həməşərə şəhərinin qalıqları aşkarlanmışdır. Tarixi qaynaqlar bu şəhərin üç metr hündürlüyündə möhtəşəm qala divarları ilə əhatələndiyini göstərir. Ərəb yürüşlərindən sonra Həməşərə dağılmış, onun yerini sonrakı dövrlərdə Hasıllı şəhəri tutmuşdur.

XIX əsrin 30-cu illərində Rusiya İmperiyası dövründə ərazidə Astarxanbazar adlı ticarət mərkəzi yaranmış və bu ad uzun müddət bölgənin rəsmi adı kimi işlədilmişdir. Rayon 1930-cu il 8 avqust tarixində müstəqil inzibati vahid kimi təşkil edilmişdir. 1967-ci il 2 iyun tarixindən isə görkəmli yazıçı-dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin xatirəsinə ehtiramla rayona Cəlilabad adı verilmişdir. Maraqlıdır ki, 1964-cü ildə Biləsuvar bir müddət Cəlilabadın tərkibinə qatılmış, lakin 1965-ci ildə yenidən ayrı rayon kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Əhalisi və yaşayış məntəqələri

Cəlilabad rayonunun əhalisi son illərin məlumatlarına əsasən 220-230 min nəfər arasında dəyişir. Əhalinin böyük əksəriyyəti kənd yerlərində məskunlaşıb. Etnik tərkibin əsasını azərbaycanlılar təşkil etsə də, ərazidə talışlar, tatlar və digər azsaylı xalqların nümayəndələri də yaşayır ki, bu da rayona multikultural bir görkəm qazandırır. Ən böyük yaşayış məntəqələri arasında Alar, Günəşli, Üçtəpə və Uzuntəpə kəndləri xüsusi yer tutur. Rayonun tərkibindəki Göytəpə şəhəri müstəqillik dövründən əvvəl Prişib adlanırdı və dövlət müstəqilliyi bərpa olunduqdan sonra öz tarixi adına qaytarılmışdır.

İqtisadiyyatı və təbii sərvətləri

Cəlilabad ölkənin aparıcı kənd təsərrüfatı rayonlarından biridir. Bölgə iqtisadiyyatında taxılçılıq, kartofçuluq, üzümçülük və heyvandarlıq mühüm çəkiyə malikdir. Bundan əlavə, tərəvəzçilik və bostançılıq da inkişaf etmiş sahələr sırasındadır. Rayon ərazisində neft-qaz yataqları, əhəng, gil, qum və tikinti daşı ehtiyatları mövcuddur ki, bu da sənaye potensialını artırır. Heyvanlar aləmi dovşan, canavar, çaqqal, tülkü kimi növlərlə, quşlar aləmi isə qartal, dovdaq, turac, leylək kimi növlərlə zəngindir.

Tarixi-mədəni abidələri

Rayon ərazisində 50-yə yaxın tarixi-arxeoloji abidə qeydə alınmışdır. Bunlar arasında eneolit dövrünə aid Əliköməktəpə və Mişarçay yaşayış yerləri, tunc dövrünə aid Cinlitəpə, qədim Muğan və Bəcirəvan şəhərlərinin qalıqları, həmçinin çoxsaylı ziyarətgah və kurqanlar mövcuddur. Bu zənginlik Cəlilabadı Azərbaycanın arxeoloji baxımdan ən dəyərli bölgələrindən birinə çevirir.

Turizm potensialı

Cəlilabad hələ tam formalaşmış turizm mərkəzi olmasa da, zəngin təbiəti, dağ landşaftları, tarixi abidələri və kənd turizmi imkanları ilə gələcək üçün böyük potensial vəd edir. Təbiət gözəllikləri ilə yanaşı, minilliklər boyu formalaşmış mədəni irs bölgəni Azərbaycanın ən maraqlı diyarlarından birinə çevirir.