HƏMAS nədir və necə yaranıb?

HƏMAS - ərəbcə "İslami Müqavimət Hərəkatı" (Hərəkət əl-Müqavəmə əl-İslamiyyə) sözlərinin qısaldılmış formasıdır. Təşkilat 1987-ci ilin dekabr ayında Birinci İntifadanın - İsrail işğalına qarşı Fələstin xalq üsyanının - başlanğıcında yaradılmışdır. Onun qurucuları arasında şeyx Əhməd Yasin, Əbdüləziz əl-Rantisi və Məhəmməd Taha olmuşdur. HƏMAS ilkin olaraq Misirdə fəaliyyət göstərən "Müsəlman Qardaşlar" hərəkatının Fələstin qolu kimi formalaşmışdır və sünni islamçı ideologiyaya əsaslanır.

İdeoloji əsaslar və məqsədlər

HƏMAS-ın əsas hədəfi Fələstin torpaqlarını işğaldan azad etmək və bu ərazilərdə İslam dininin prinsiplərinə əsaslanan müstəqil dövlət qurmaqdır. Hərəkat özünün 1988-ci il tarixli təsis sənədində Fələstin məsələsinin dini xarakter daşıdığını və İsraillə mübarizənin cihad çərçivəsində aparıldığını bəyan etmişdir. Bu mövqe onu 1993-1995-ci illər Oslo sazişlərini imzalayan Fələstin Azadlıq Təşkilatından fərqləndirir, belə ki, HƏMAS həmin razılaşmaları tanımamışdır.

Siyasi və hərbi qanadlar

HƏMAS ikili struktura malikdir: siyasi büro sosial xidmətlər göstərir, seçkilərdə iştirak edir və beynəlxalq əlaqələr qurur, silahlı qanad isə "İzzəddin əl-Qəssam briqadaları" adlanır. Hərəkat 2006-cı ildə keçirilən Fələstin qanunverici şurası seçkilərində qələbə qazanmış, bu isə onun Qəzza zolağında faktiki hakimiyyətə gəlməsinə səbəb olmuşdur. 2007-ci ildən HƏMAS Qəzza zolağını, Fələstin Milli Administrasiyası isə İordan çayının qərb sahilinin bir hissəsini idarə edir.

Qəzza zolağı və münaqişənin inkişafı

2005-ci ildə İsrail baş naziri Ariel Şaronun "birtərəfli ayrılma" planı çərçivəsində yəhudi yaşayış məntəqələri Qəzzadan çıxarılmış və İsrail ordusu ərazini tərk etmişdir. Bundan sonra HƏMAS regionda mövqeyini möhkəmləndirmiş və İsraillə dəfələrlə hərbi qarşıdurmalara girmişdir. 2000-ci illərdə hərəkat kamikadze hücumları da daxil olmaqla bir sıra terror aktlarına cavabdehlik daşımışdır ki, bu da onun İsrail, ABŞ, Avropa İttifaqı və digər bir sıra ölkələr tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınmasına səbəb olmuşdur. Eyni zamanda bəzi dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar HƏMAS-ı Fələstin xalqının müqavimət hərəkatının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirir.

2023-cü il oktyabrın 7-də HƏMAS "Əl-Əqsa tufanı" adlandırdığı genişmiqyaslı hücumu həyata keçirmiş, bunun ardınca İsrail "Dəmir qılınclar" adlı hərbi əməliyyata başlamışdır. Bu hadisələr regionda yeni, dağıdıcı münaqişə dövrünün başlanğıcı olmuş, minlərlə insanın həyatına son qoymuş və humanitar böhranı dərinləşdirmişdir.

Beynəlxalq mövqe və gələcək perspektivlər

HƏMAS-a münasibət beynəlxalq arenada birmənalı deyil. Qərb ölkələrinin əksəriyyəti onu terror təşkilatı elan etsə də, bir sıra dövlətlər hərəkatla dialoqu davam etdirir və onu Fələstin siyasi mənzərəsinin real aktoru kimi qəbul edir. HƏMAS-ın gələcəyi böyük ölçüdə İsrail-Fələstin münaqişəsinin həllinə, regional güc balansına və beynəlxalq vasitəçilik cəhdlərinə bağlıdır. Bu mövzu bu gün də Yaxın Şərq siyasətinin ən mürəkkəb və müzakirəli məsələlərindən biri olaraq qalır.