Masallı rayonu: tarix və təbiət

Masallı rayonu Azərbaycanın cənub-şərqində, Lənkəran-Astara iqtisadi regionunda yerləşir. Sahəsi təxminən 721 km²-dir. Rayon Lənkəran, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad və Neftçala rayonları ilə həmsərhəddir. Şərqdən Xəzər dənizi ilə yuyulur, qərbdən isə Talış dağları və Burovar silsiləsi yaxınlaşır. Maksimum hündürlük 917 metrə çatır, ən alçaq nöqtə isə Xəzər sahilindədir.

İqlim subtropikdir: qışlar mülayim, yaylar isə isti və rütubətlidir. Yanvarın orta temperaturu təxminən 2–2,5 °C, iyulun isə 24–26 °C təşkil edir. İllik yağıntı miqdarı 600–800 mm arasında dəyişir, dağlıq hissədə isə daha çox olur. Əsas çay Viləşçaydır, həmçinin Tatyan, Alvadıçay və digər su axınları Xəzərə tökülür.

Rayonun təbiəti rəngarəngdir. Burada şabalıdyarpaq palıd, vələs, fıstıq, dəmirağac, xurma və digər növlərlə zəngin Hirkan meşələri qorunub saxlanılıb. Meşələrin ümumi sahəsi 16 min hektardan artıqdır. Rayon mineral və termal bulaqlarla zəngindir.

Tarix və adın mənşəyi

Masallı ərazisi qədim dövrlərdən məskunlaşıb — burada 15–20 min il əvvəl insan izləri tapılıb. Antik dövrdə torpaqlar Midiya, Atropatena, sonra isə Qafqaz Albaniyasının tərkibində olub. Daha sonra Səfəvilərin hakimiyyəti altına düşüb, XVIII əsrin ortalarından isə Lənkəran xanlığının tərkibində olub. XIX əsrdə bu ərazilər Lənkəran qəzasına aid edilib.

İnzibati rayon 8 avqust 1930-cu ildə yaradılıb. Mərkəzi Masallı şəhəridir, 1960-cı ildə şəhər statusu alıb.

Adın mənşəyi haqqında bir neçə versiya var. Birinə görə, yerli əhalinin söhbətlərdə tez-tez məsəl və atalar sözü işlətməsi ilə bağlıdır. Digərinə görə isə Mosul ərazisindən köç və ya Masal adlı hökmdarın adı ilə əlaqələndirilir.

Əhali və inzibati quruluş

2024-cü ilin əvvəlinə olan məlumata görə, rayonun əhalisi 226 min nəfərdən artıqdır. Təxminən 23 %-i şəhər yerlərində, qalanı isə kəndlərdə yaşayır. Orta sıxlıq hər kvadrat kilometrə 315 nəfər təşkil edir. Rayonda 103 yaşayış məntəqəsi var: bir şəhər, iki qəsəbə və yüz kənd. Ən böyük yaşayış məntəqələri Boradigah, Ərkivan, Mahmudavar və digərləridir.

Etnik tərkib əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir, talışların da müəyyən payı var.

İqtisadiyyat və görməli yerlər

Ənənəvi olaraq kənd təsərrüfatı (tərəvəzçilik, çayçılıq, heyvandarlıq, çəltikçilik) və emal sənayesi inkişaf edib. Rayonda ölkənin ən böyük mebel fabriklərindən biri fəaliyyət göstərir.

Xüsusi dəyər daşıyan Ərkivan yaxınlığındakı İstisu termal bulaqlarıdır — müalicəvi və sağlamlıq turizmi üçün məşhur məkandır. Tarixi abidələr qorunub saxlanılıb: XIX əsr məscidləri, Ərkivan qülləsi, Boradigah və Digahdakı orta əsr tikililəri, türbələr. Yaxınlıqda Qızılağac qoruğu yerləşir — su quşları üçün mühüm ərazidir.

Masallı münbit düzənlikləri, dağ mənzərələrini, dəniz sahilini və zəngin tarixi özündə birləşdirərək Azərbaycanın cənub regionlarının diqqətçəkən yerlərindən biri olaraq qalır.