Şabran rayonu: tarix, təbiət və mədəniyyət

Şabran rayonu Azərbaycanın şimal-şərqində, Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşən inzibati-ərazi vahididir. Rayon Bakıdan təxminən 123 kilometr aralıda yerləşir və şərqdən Xəzər dənizi ilə həmsərhəddir. Qərbdən Quba, Xızı, cənubdan Siyəzən, şimaldan isə Xaçmaz rayonları ilə qonşuluqdadır.

Rayonun tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Orta əsrlərdə bu ərazidə Şəbəran adlı şəhər mövcud olmuş, Dərbənd–Bakı karvan yolu üzərində yerləşdiyi üçün mühüm ticarət mərkəzi kimi tanınmışdır. XVI əsrdə Osmanlı imperiyası dövründə Dərbənd əyalətinin tərkibində Şabran sancağı fəaliyyət göstərmişdir.

Müasir rayon 1930-cu ildə təşkil olunub və uzun müddət Dəvəçi adı ilə tanınıb. Ərazi tarixi boyunca bir neçə dəfə inzibati dəyişikliyə məruz qalıb: 1963-cü ildə Abşeron rayonuna birləşdirilib, 1965-ci ildə isə yenidən müstəqil rayon statusu alıb. 1992-ci ildə Siyəzən ərazisi ondan ayrılaraq ayrı rayona çevrilib. 2010-cu ilin aprelində isə Azərbaycan Respublikasının qanunu ilə rayonun tarixi adı — Şabran — bərpa edilib.

Coğrafi mövqeyi və təbii sərvətləri

Şabran rayonunun ərazisi düzənlik, dağətəyi və dağlıq zonaları əhatə edir. Ümumi sahəsi təqribən 1088 kvadrat kilometrdir. Şabran-Samur ovalığı dəniz səviyyəsindən aşağı yerləşdiyi halda, cənub-qərb hissədə relyef dəniz səviyyəsindən 2000 metrdən yuxarı qalxır.

Rayon təbii sərvətlərlə zəngindir: burada neft-qaz yataqları (Zağlı-Zeyvə), çınqıl, qum, gil kimi faydalı qazıntılar mövcuddur. Ərazidə palçıq vulkanları da müşahidə olunur. Meşə sahəsi 20 min hektardan artıqdır və bu meşələrdə canavar, ayı, tülkü, çaqqal, qaban, ceyran kimi heyvanlar yaşayır.

İqlim baxımından rayon müxtəlifdir — düzənlik hissədə isti-quru, yarımsəhra iqlimi, dağətəyi ərazidə mülayim-isti, yüksək dağlıq zonalarda isə rütubətli-soyuq iqlim şəraiti hökm sürür. Rayon ərazisindən Dəvəçiçay, Gilgilçay, Şabrançay, Vəlvələçay kimi çaylar axır.

İqtisadiyyat və sosial həyat

Şabran Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonuna daxildir. Rayonda kənd təsərrüfatı, xüsusilə bağçılıq və tərəvəzçilik inkişaf edib. Sənaye sahəsində isə tikinti materialları istehsalı, yeyinti sənayesi və neft-qaz emalı sahələri mövcuddur.

Rayonda 1 şəhər (Şabran şəhəri) və 68 kənd olmaqla 69 yaşayış məntəqəsi var. Əhalinin əsas hissəsi kənd yerlərində məskunlaşıb və ənənəvi məşğuliyyət növləri — heyvandarlıq, əkinçilik — davam etdirilir. Rayonda xalçaçılıq kimi ənənəvi xalq sənəti də qorunub saxlanılır.

Turizm potensialı

Şabran rayonu təbii müalicə mənbələri ilə diqqəti çəkir. Qalaaltı sanatoriyasında mineral sularla, Dəhnə kəndindəki isti su mənbələrində isə termal sularla müalicə imkanları mövcuddur. Bu yerlər həm yerli, həm də qonşu bölgələrdən gələn insanlar üçün sağlamlıq turizmi məqsədilə cəlbedicidir.

Tarixi abidələr baxımından qədim Çıraqqala qalasının qalıqları xüsusi maraq doğurur. Qalaya qalxan ziyarətçilər ətraf dağlıq ərazinin və vadilərin gözəl mənzərəsini seyr edə bilirlər. Bundan başqa, rayon ərazisində yerləşən dağ gölləri və Ağzıbirçala gölü təbiətsevərlər üçün əlverişli istirahət məkanlarıdır.

Nəticə

Şabran rayonu zəngin tarixi keçmişi, əlverişli coğrafi mövqeyi, təbii ehtiyatları və turizm potensialı ilə Azərbaycanın diqqətəlayiq bölgələrindən biridir. Qədim karvan yolları üzərində formalaşan bu diyar bu gün də həm iqtisadi, həm də mədəni baxımdan inkişaf etməkdə davam edir.