Uqanda

Uqanda: Nilin mənbəyində «Afrikanın incisi»

Uqanda Şərqi Afrikada, hündürlüyü 1000-1500 metr olan yaylada yerləşir və dənizə çıxışı yoxdur. Şimalda Cənubi Sudan, şərqdə Keniya, cənubda Tanzaniya və Ruanda, qərbdə Konqo Demokratik Respublikası ilə həmsərhəddir. Ölkənin cənub hissəsindən ekvator keçir, lakin hündürlük istini yumşaldır, ona görə də iqlim tropik ölkədən gözləniləndən mülayimdir. Sahəsi təxminən 241 min kvadratkilometrdir və onun xeyli hissəsini göllər tutur. Əhalisi 45 milyon nəfərdən çoxdur, paytaxt Kampalanın sakinlərinin sayı isə təxminən bir milyon yarımdır. Rəsmi adı Uqanda Respublikasıdır. Ad Buqanda krallığının adından yaranıb, müstəmləkə onun torpaqlarında formalaşıb. Uinston Çörçill ölkəni «Afrikanın incisi» adlandırıb və bu epitet qalıb.

Tarix: krallıqlardan respublikaya

Avropalılar gələnədək müasir Uqandanın ərazisində inkişaf etmiş krallıqlar mövcud idi: Buqanda, Bunyoro, Ankole, Toro. 1890-cı illərdə region Britaniya protektoratına keçdi, idarəetmə mərkəzi isə Viktoriya gölünün sahilindəki Entebbe oldu. Uqanda Böyük Britaniyadan 1962-ci il oktyabrın 9-da müstəqillik qazandı, 1963-cü ildə isə respublika oldu.

Sonrakı onilliklər ağır keçdi. 1971-ci ildə hakimiyyətə hərbçi İdi Amin gəldi, onun rejimi kütləvi repressiyalar və asiyalı icmanın ölkədən qovulması ilə yadda qaldı. O, 1979-cu ilədək hakimiyyətdə qaldı. Ardınca qeyri-sabitlik illəri gəldi. 1986-cı il yanvardan ölkəyə Yoveri Museveni rəhbərlik edir. Onun dövründə iqtisadi artıma və nisbi sabitliyə nail olundu, lakin şimalda Cozef Koninin «Allahın Müqavimət Ordusu» ilə uzun müddət müharibə getdi və yüz minlərlə insan evini tərk etməyə məcbur oldu.

Nələri görməli

Uqandanın əsas təbii görməli yeri dağ qorillalarıdır. «Bvindi» milli parkı, yəni «keçilməz meşə», YUNESKO siyahısındadır, bu heyvanlara trekinq üçün ora gedirlər. «Mörçison-Folls» milli parkı Nilin dar yarığdan güclə keçdiyi şəlalənin adını daşıyır, safari zamanı burada fillər, zürafələr, aslanlar və begemotlar görmək olar. «Kraliça Yelizaveta» parkı ağaclara dırmaşan aslanları və quşları ilə tanınır.

Cənub-qərbdə «Ay dağları» adlanan Ruvenzori dağları ucalır. Onların ən yüksək nöqtəsi olan Marqerita zirvəsi təxminən 5100 metrə çatır və Afrikada hündürlüyünə görə üçüncü sayılır. Şərqdə, Keniya sərhədində Elqon dağı yerləşir.

Nil, göllər və paytaxt

Viktoriya gölünü Uqanda, Keniya və Tanzaniya bölüşür, Cinca şəhəri yaxınlığında isə gölдən Ağ Nil çıxır. Burada raftinq və qayıq gəzintiləri məşhurdur. Viktoriyadan başqa ölkədə Albert, Eduard və Kioqa gölləri var. Kampalada Kasubidəki Buqanda hökmdarlarının məzarlarına (YUNESKO siyahısındadır), şəhər bazarlarına və muzeylərə baxmaq olar. Entebbe hava limanı paytaxtdan təxminən 40 kilometr aralıdadır.

İnsanlar, dillər və din

Ölkədə bir neçə onlarla xalq yaşayır. Ən çoxsaylısı qandadır, onlarla yanaşı banyankole, basoqa, açoli, lanqo və başqaları var. Rəsmi dillər ingilis və svahilidir, mərkəzi rayonlarda isə luqanda dili geniş yayılıb. Sakinlərin əksəriyyəti xristiandır, katoliklər və anqlikanlar təxminən bərabərdir, əhəmiyyətli müsəlman icması da var. Mətbəxdə yaşıl bananlardan (matoke) hazırlanan yeməklər, araxis souşu, göllərdən tutulan qızardılmış balıq və qarğıdalı unundan qatı sıyıq olan posho çox işlənir.

İqtisadiyyat

Uqanda iqtisadiyyatı nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüsə də, dünyanın ən yoxsul ölkələrindən biri olaraq qalır. Təsərrüfatın əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir, əhalinin xeyli hissəsi bu sahədə çalışır. Əsas ixrac məhsulu qəhvədir, ona çay, balıq, qızıl, tütün və çiçəklər əlavə olunur. Milli valyuta Uqanda şillinqi adlanır. Ölkə Şərqi Afrika Birliyinin üzvüdür. Hakimiyyət böyük ümidləri Albert gölündəki neftlə və onu Tanzaniyanın Tanqa limanına çatdırmalı olan boru kəməri ilə bağlayır. Layihə ekoloqların və hüquq müdafiəçilərinin tənqidinə səbəb olub.

Siyasət və cəmiyyət

Uqanda prezident respublikasıdır. Museveni növbəti müddətlərə seçilib, konstitusiya dəyişiklikləri isə ona hakimiyyətdə qalmağa imkan verib. Müxalifət və hüquq təşkilatları siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılmasını və seçkilər zamanı güc strukturlarının hərəkətlərini tənqid edir. 2023-cü il qanunu da böyük əks-səda doğurdu: homoseksual münasibətlərə görə cəzanı sərtləşdirən bu qanunu bir sıra Qərb hökumətləri və beynəlxalq təşkilatlar kəskin şəkildə pislədi. Eyni zamanda Uqanda qonşu ölkələrdən, ilk növbədə Cənubi Sudandan və Konqo Demokratik Respublikasından bir milyon yarımdan çox qaçqını qəbul edir və qaçqınların qəbulu üzrə Afrikanın aparıcı ölkələrindən biri sayılır.