"XXI əsrdə dövlət idarəçiliyinin inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən əsas texnologiyalardan biri süni intellektdir".
Bu fikirləri Oxu.Az-a açıqlamasında İnformasiya Texnologiyaları üzrə mühəndis, tədqiqatçı, Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyasının (AKTA) eksperti Bəhruz Əliyev deyib.
O bildirib ki, dünyanın aparıcı ölkələri süni intellekti artıq sadəcə texnoloji yenilik kimi deyil, dövlət xidmətlərinin keyfiyyətini artıran, qərar qəbuletmə prosesini təkmilləşdirən və iqtisadi inkişafı sürətləndirən strateji resurs kimi qiymətləndirirlər:
"Süni intellekt böyük həcmli məlumatları təhlil edir, riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirir, prosesləri optimallaşdırır və vətəndaşlara daha sürətli, daha dəqiq və fərdiləşdirilmiş xidmətlərin göstərilməsinə imkan yaradır. Azərbaycan da bu qlobal transformasiyanın fəal iştirakçılarındandır. Ölkədə həyata keçirilən rəqəmsal inkişaf siyasətində süni intellekt dövlət idarəçiliyinin əsas strateji istiqamətlərindən biri kimi müəyyən olunub. Bu yanaşma yalnız yeni texnologiyaların tətbiqini deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçidini hədəfləyir. "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026-2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması, süni intellekt həllərinin tətbiqi, milli məlumat infrastrukturunun yaradılması və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi istiqamətində kompleks yanaşmanı özündə əks etdirir.
Bu mövzu təkcə informasiya texnologiyalarını əhatə etmir. Süni intellekt dövlət xidmətlərinin təşkili, kibertəhlükəsizlik, təhsil, səhiyyə, iqtisadi inkişaf, innovasiya ekosistemi və insan kapitalının formalaşdırılması kimi bir-biri ilə sıx əlaqəli sahələrə təsir göstərir. Məhz buna görə də süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi rəqəmsal transformasiya strategiyasının ən innovativ və ən perspektivli istiqamətlərindən biri hesab edilir".
Ekspert qeyd edib ki, müasir dövlət qurumları hər gün milyonlarla məlumat yaradır:
"Vergi, səhiyyə, təhsil, sosial müdafiə, nəqliyyat, gömrük və digər sahələrdə formalaşan məlumatların həcmi ildən-ilə artır. Bu məlumatların ənənəvi üsullarla təhlili həm çox vaxt aparır, həm də insan səhvləri riskini artırır. Süni intellekt isə böyük məlumat bazalarını qısa müddətdə analiz edərək qanunauyğunluqları müəyyənləşdirir, gələcək tendensiyaları proqnozlaşdırır və qərar qəbul edən şəxslərə analitik dəstək verir. Ən mühüm üstünlüklərdən biri proaktiv dövlət xidmətlərinin yaradılmasıdır. Ənənəvi modeldə vətəndaş xidmət almaq üçün müraciət edirdi. Yeni yanaşmada isə dövlət informasiya sistemləri və süni intellekt vətəndaşın hüququnun yarandığını avtomatik müəyyən edir və xidməti əlavə müraciət olmadan təqdim edir. Bu yanaşma həm vətəndaş məmnuniyyətini artırır, həm də dövlət resurslarından daha səmərəli istifadə edilməsinə imkan yaradır. Süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi artıq bir çox ölkələrdə uğurla həyata keçirilir.
Estoniya dünyanın ən rəqəmsal dövlətlərindən biri hesab olunur. Burada dövlət xidmətlərinin demək olar ki, hamısı elektron formada təqdim edilir. Süni intellekt vətəndaş müraciətlərinin emalı, sənədlərin avtomatik yoxlanılması, məlumatların təhlili və dövlət xidmətlərinin optimallaşdırılmasında istifadə olunur. Nəticədə dövlət xidmətlərinin göstərilmə müddəti dəfələrlə azalıb. Sinqapur "Smart Nation" strategiyası çərçivəsində süni intellekti şəhər idarəçiliyində geniş tətbiq edir".
Ekspert bildirib ki, yol hərəkətinin optimallaşdırılması, ictimai təhlükəsizlik, səhiyyə sisteminin planlaşdırılması, şəhər infrastrukturunun idarə olunması və kommunal xidmətlərdə real vaxt rejimində analiz imkanları dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırır:
"Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri isə dünyada süni intellekt üzrə ayrıca nazir vəzifəsi təsis edən ilk ölkələrdəndir. Dövlət qurumlarında virtual köməkçilər, hüquqi sənədlərin avtomatik hazırlanması, dövlət xidmətlərinin optimallaşdırılması və inzibati proseslərin avtomatlaşdırılması istiqamətində geniş layihələr həyata keçirilir.
Cənubi Koreya elektron hökumət sahəsində topladığı təcrübəni süni intellektlə birləşdirərək sosial xidmətlərin planlaşdırılması, dövlət proqramlarının effektivliyinin qiymətləndirilməsi və vətəndaş müraciətlərinin avtomatik emalı kimi sahələrdə uğurlu nəticələr əldə edib.
ABŞ isə süni intellekti əsasən kibertəhlükəsizlik, vergi inzibatçılığı, səhiyyədə saxtakarlıqların aşkarlanması, fövqəladə halların idarə olunması və dövlət məlumatlarının analitik təhlili üçün tətbiq edir. Bu nümunələr göstərir ki, süni intellekt artıq gələcəyin deyil, bugünkü dövlət idarəçiliyinin əsas texnologiyalarından biridir. Azərbaycan son illərdə rəqəmsal transformasiya istiqamətində mühüm addımlar atıb. 2026-2028-ci illər üzrə Fəaliyyət Planında süni intellekt dövlət idarəçiliyinin əsas prioritetlərindən biri kimi müəyyən edilib. Milli Məlumat Hövzəsinin yaradılması istiqamətində işlər davam etdirilir və yüksək məhsuldarlıqlı hesablama infrastrukturu formalaşdırılır.
Bu təşəbbüslər dövlət xidmətlərinin daha çevik, daha əlçatan və daha vətəndaşyönümlü olmasına xidmət edir. Gələcəkdə müxtəlif dövlət qurumlarının informasiya sistemləri arasında inteqrasiya dərinləşdikcə süni intellekt vətəndaşın ehtiyaclarını əvvəlcədən müəyyən edə, fərdiləşdirilmiş xidmətlər təklif edə və bir çox inzibati prosesi avtomatlaşdıra biləcək. Süni intellektdən geniş istifadə kibertəhlükəsizliyin əhəmiyyətini daha da artırır. Dövlət informasiya sistemlərində saxlanılan məlumatların həcmi artdıqca onların etibarlı qorunması əsas prioritetə çevrilir. Süni intellekt burada iki istiqamətdə rol oynayır. Bir tərəfdən, o, kibertəhdidlərin erkən aşkarlanmasına, anomaliyaların müəyyən edilməsinə və kiberhücumların qarşısının alınmasına kömək edir. Digər tərəfdən isə süni intellekt texnologiyalarından sui-istifadə edilməsi riski də mövcuddur. Buna görə də AI sistemlərinin tətbiqi kibertəhlükəsizlik standartları, şəxsi məlumatların qorunması, etik prinsiplər və hüquqi tənzimləmə ilə paralel inkişaf etməlidir".
B.Əliyev əlavə edib ki, süni intellekt dövlət idarəçiliyinin uğurla tətbiqi üçün yalnız texnoloji infrastruktur kifayət deyil:
"Əsas amillərdən biri yüksəkixtisaslı insan kapitalıdır. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələri rəqəmsal bacarıqların artırılmasına böyük sərmayələr yatırırlar. Gələcəkdə süni intellekt müəllimlərin inzibati yükünü azaldacaq, şagirdlər üçün fərdiləşdirilmiş öyrənmə imkanları yaradacaq və tədris prosesinin daha səmərəli təşkilinə kömək edəcək. Süni intellekt yalnız dövlət xidmətlərini deyil, ölkənin iqtisadi inkişaf modelini də dəyişir. Dünya Bankı, beynəlxalq konsaltinq şirkətləri və aparıcı texnologiya şirkətlərinin proqnozlarına görə, yaxın onillikdə süni intellekt qlobal iqtisadiyyata trilyonlarla dollar əlavə dəyər qazandıracaq. Bu səbəbdən dövlətlər rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafını, startap ekosistemini, vençur investisiyalarını və yüksək texnologiyalar sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətləri dəstəkləyirlər. Azərbaycanın yeni qanunvericilik təşəbbüsləri, innovasiya ekosisteminin gücləndirilməsi, texnologiya şirkətlərinə verilən stimullar və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı da məhz bu məqsədə xidmət edir. Süni intellekt burada həm dövlət, həm də özəl sektor üçün yeni imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi müəyyən riskləri də özü ilə gətirir. Alqoritmlərin şəffaflığı, qərarların izah oluna bilməsi, etik normalara riayət olunması, şəxsi məlumatların qorunması, dezinformasiyanın qarşısının alınması və kibertəhlükəsizlik əsas çağırışlar sırasındadır. Buna görə də inkişaf etmiş ölkələrdə süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi insan nəzarəti, hüquqi çərçivə və etik prinsiplərlə müşayiət olunur.
Süni intellekt dövlət idarəçiliyinin gələcəyini formalaşdıran əsas texnologiyalardan biridir. O, dövlət xidmətlərini daha sürətli, daha şəffaf, daha əlçatan və daha vətəndaşyönümlü edir. Bununla yanaşı, qərar qəbuletmə prosesini dəstəkləyir, dövlət resurslarından səmərəli istifadəni təmin edir və iqtisadi inkişaf üçün yeni imkanlar yaradır.
Lakin bu transformasiya yalnız texnologiyanın tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Onun uğuru kibertəhlükəsizliyin təmin edilməsindən, etibarlı rəqəmsal infrastrukturun qurulmasından, hüquqi tənzimləmənin təkmilləşdirilməsindən, təhsil sisteminin müasir çağırışlara uyğunlaşdırılmasından və rəqəmsal bacarıqlara malik insan kapitalının formalaşdırılmasından birbaşa asılıdır.
Məhz buna görə də süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi rəqəmsal transformasiya strategiyasının ən innovativ istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, kibertəhlükəsizlik, dövlət xidmətləri, təhsil, innovasiya və iqtisadi inkişaf kimi bir-biri ilə sıx əlaqəli sahələri vahid ekosistem şəklində birləşdirən strateji inkişaf modelidir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən islahatlar Azərbaycanın daha rəqabətqabiliyyətli, innovativ və vətəndaşyönümlü rəqəmsal dövlət modelinə keçidini sürətləndirəcək və ölkənin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə mühüm töhfə verəcək".
