Goranboy rayonu: tarix və coğrafiyası

Goranboy rayonu Azərbaycanın şimal-qərbində, Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonunun tərkibində yerləşir. İnzibati mərkəzi Goranboy şəhəridir. Ərazinin sahəsi təxminən 1731 kvadrat kilometrdir. Rayon Yevlax, Tərtər, Kəlbəcər, Göygöl və Samux rayonları ilə həmsərhəddir. Şimalda ərazi Mingəçevir su anbarına bitişikdir. Rayon daxilində respublika tabeliyində olan anklav – Naftalan şəhəri yerləşir ki, bu da müalicəvi neft yatağı ilə tanınır.

Relyef müxtəlifdir: şimal-şərq hissəsi düzənlik, cənub-qərb hissəsi isə dağlıq olub dərələrlə kəsilmişdir. Yer səthinin hündürlüyü dəyişkəndir və dağlıq zonalarda əhəmiyyətli yüksəkliklərdə çatır. İqlim mülayim isti, quru subtropikdir. Yanvarın orta temperaturu −1,5-dən −1 °C-yə, iyulun orta temperaturu isə 22-dən 26,5 °C-yə qədərdir. İllik yağıntı miqdarı 300–600 mm-dir. Ərazidən Kür hövzəsinin çayları – Kürəkçay, Gorançay və Korçay axır. Bakıya olan məsafə təxminən 317–322 kilometrdir.

Rayonun yaranma və inkişaf tarixi

Rayon 1930-cu il avqustun 8-də Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə yaradılmışdır. 1938-ci ildə Qasım İsmayılov rayonu adlandırılmışdır. 1991-ci ildə Şaumyan rayonu ilə birləşdirildikdən sonra ərazilərə tarixi Goranboy adı qaytarılmış, inzibati mərkəzə isə Goranboy adı verilmişdir.

Adı Goran çayı və yaşayış məntəqəsinin əvvəlki Boyəhmədli adı ilə bağlıdır. Ərazi qədimdən ticarət yollarının kəsişdiyi yer olmuşdur. Burada orta əsrlərə aid qalalar və türbələr kimi tarixi abidələr qorunub saxlanmışdır. Gülüstan kəndində 1813-cü ildə Rusiya ilə İran arasında Gülüstan müqaviləsi imzalanmışdır.

Əhali və demoqrafiya

2024-cü il yanvarın 1-nə olan məlumata görə, əhalinin sayı 101 847 nəfər olmuşdur. Onlardan kişilər təxminən 51 %, qadınlar isə 49 % təşkil edir. Şəhər əhalisi təxminən 24 %, kənd əhalisi isə 76 %-dir. Sıxlıq hər kvadrat kilometrə təxminən 60 nəfərdir. Əhalinin əsas hissəsini azərbaycanlılar təşkil edir. Rayonda onlarla bələdiyyə fəaliyyət göstərir, şəhərlər, qəsəbələr və kəndlər mövcuddur.

İqtisadiyyat və təbii sərvətlər

Goranboy rayonu əsasən kənd təsərrüfatı yönümlüdür. Taxılçılıq, pambıqçılıq, üzümçülük, tərəvəzçilik, bağçılıq, heyvandarlıq və arıçılıq inkişaf etmişdir. Sənaye müəssisələri arasında pambıqtəmizləmə zavodları, şərab istehsalı müəssisələri, tikinti materialları zavodları, o cümlədən gips zavodları vardır.

Faydalı qazıntılardan neft, əhəngdaşı, gil hasil olunur. Xüsusi dəyər daşıyan naftalan – müalicəvi neft yatağıdır. Həmçinin tikinti materialları və mineral bulaqlar mövcuddur. Nadir heyvan və quş növlərinin qorunması məqsədilə Korçay Dövlət Təbiət Qoruğu yaradılmışdır.

Mədəniyyət, infrastruktur və görməli yerlər

Rayonda ümumtəhsil məktəbləri, məktəbəqədər təhsil müəssisələri, peşə məktəbləri, mədəniyyət mərkəzləri, kitabxanalar, muzeylər və musiqi məktəbləri fəaliyyət göstərir. Tibbi infrastruktur mərkəzi xəstəxana və bir sıra digər müəssisələrdən ibarətdir. Memarlıq abidələri arasında orta əsr qalaları, türbələr və məscidlər vardır. İdman infrastrukturu, o cümlədən olimpiya kompleksi inkişaf etdirilir.

Goranboy rayonu düzənlik və dağlıq landşaftları, zəngin tarixi və aqrar-sənaye potensialını birləşdirərək Azərbaycanın qərb regionunun mühüm hissəsi olaraq qalır.