İslam Dünyası Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (ICESCO)

İslam Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (ICESCO, əvvəllər ISESCO) — İslam dünyası ölkələrində təhsil, elm, mədəniyyət və kommunikasiyanın təşviqi üçün yaradılmış İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) ixtisaslaşmış qurumudur. 1979-cu ildə təsis edilmiş ICESCO üzv dövlətlər arasında həmrəyliyi gücləndirməyə, davamlı inkişafı təşviq etməyə və İslam mədəni irsini qorumağa çalışır. Mərakeşin Rabat şəhərində yerləşən qərargahı ilə təşkilat 53 dövləti birləşdirir və qlobal təhsil və mədəniyyət gündəmində əsas rol oynayır.

Tarix və yaradılma

ICESCO 1979-cu ilin may ayında Mərakeşin Fes şəhərində İslam Konfransı Təşkilatının (indiki İƏT) konfransında müsəlman ölkələrinin təhsil, elm və mədəniyyət sahəsində səylərini əlaqələndirmək məqsədilə təsis edilmişdir. Təşkilatın yaradılması ideyası XX əsrin ortalarında İslam elmi düşüncəsinin dirçəlişi və müsəlman dünyasının birliyinə can atması fonunda meydana gəlmişdir. 1982-ci ildə ICESCO rəsmi olaraq fəaliyyətə başlamış, 2020-ci ildə isə Əbu-Dabidə keçirilən İcraiyyə Şurasının 40-cı sessiyasında müasir ambisiyaları və qlobal əhatə dairəsini əks etdirmək üçün adı ISESCO-dan ICESCO-ya dəyişdirilmişdir.

Bu gün ICESCO Asiya, Afrika və Yaxın Şərq ölkələri də daxil olmaqla 53 üzv dövləti birləşdirir, həmçinin Rusiya, Tailand və Əl-Mustansıriya Beynəlxalq Universiteti kimi dörd müşahidəçiyə malikdir. Təşkilatın işçi dilləri ərəb, ingilis və fransız dilləridir ki, bu da onun proqramlarının geniş auditoriya üçün əlçatan olmasını təmin edir.

Məqsəd və vəzifələr

ICESCO öz nizamnaməsində təsbit edilmiş iddialı məqsədlər qoyur:

• Təhsilin təşviqi: savadsızlığın aradan qaldırılması, rəqəmsal və inklüziv təhsilin inkişafı, peşə təlimi proqramlarının dəstəklənməsi.

• Elm və texnologiyanın inkişafı: elmi tədqiqatların stimullaşdırılması, innovasiyaların tətbiqi və davamlı inkişafın dəstəklənməsi.

• Mədəni irsin qorunması: abidələr, əlyazmalar və ənənələr daxil olmaqla İslam dünyasının maddi və qeyri-maddi irsinin qorunması.

• Mədəniyyətlərarası dialoqun gücləndirilməsi: maarifləndirmə vasitəsilə mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın təşviqi və ekstremizmə qarşı mübarizə.

Təşkilat biliyin İslam sivilizasiyasının əsası kimi əhəmiyyətini vurğulayır və hər bir müsəlman üçün təhsilin məcburiliyi haqqında Quran prinsipinə əsaslanır. ICESCO öz məlumatlarına görə, müsəlman ölkələrinin sosial-iqtisadi inkişafına maneə olaraq qalan savadsızlığın aradan qaldırılması üzərində fəal işləyir.

Struktur və rəhbərlik

ICESCO aşağıdakı orqanlar tərəfindən idarə olunur:

• Baş Konfrans: strategiyaları və büdcəni təsdiqləmək üçün üç ildə bir dəfə toplanır.

• İcraiyyə Şurası: 18 dövlətin nümayəndələrindən ibarətdir və proqramların icrasına nəzarət edir.

• Baş Direktorluq: baş direktor tərəfindən rəhbərlik edilir, 2019-cu ildən etibarən — Səlim M. Əl-Malik (Səudiyyə Ərəbistanı), o, təşkilata 1991-ci ildən rəhbərlik edən Əbdüləziz Əl-Tvaicrini əvəz etmişdir.

Rabatdakı qərargah Şarcədəki (BƏƏ) mərkəz kimi regional ofislərin və Dəkkədəki (Banqladeş) İslam Texnologiya Universiteti də daxil olmaqla ixtisaslaşmış institutların işini əlaqələndirir.

Əsas proqramlar və nailiyyətlər

ICESCO öz məqsədlərinə çatmaq üçün çoxsaylı təşəbbüslər həyata keçirir:

• Təhsil: 2023-cü ildə təşkilat Afrikanın kənd bölgələrində gənclər üçün 10 mindən çox tələbəni əhatə edən rəqəmsal təhsil proqramı başlatmışdır. ICESCO həmçinin təhsildə gender bərabərsizliyi ilə mübarizə apararaq qızların və qadınların təhsili üzrə təşəbbüsləri dəstəkləyir.

• Elm və innovasiyalar: "Davamlı inkişaf üçün elm" proqramı üzv ölkələrin universitetləri ilə əməkdaşlıq edərək bərpa olunan enerji və iqlim dəyişikliyi sahəsində tədqiqatları maliyyələşdirir.

• Mədəni irs: 2019-cu ildə ICESCO "İslam Mədəni İrsi İli" elan edərək ölkələri daha çox abidəni UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil etməyə çağırmışdır. Təşkilat həmçinin İraqın Mosul şəhəri kimi münaqişə zonalarında tarixi obyektləri bərpa edir.

• İslam mədəniyyətinin paytaxtları: 2001-ci ildən ICESCO hər il üç regionda (ərəb dünyası, Afrika, Asiya) şəhərləri İslam mədəniyyətinin paytaxtları kimi seçir. Məsələn, 2007-ci ildə Daşkənd, 2020-ci ildə isə Buxara bu statusa layiq görülmüşdür.

Təşkilat UNESCO, Ərəb Dövlətləri Liqası və digər beynəlxalq qurumlarla fəal əməkdaşlıq edir ki, bu da onun təsirini gücləndirir. 2024-cü ildə ICESCO Səudiyyə Ərəbistanında İcraiyyə Şurasının 44-cü sessiyasını keçirərək süni intellekt və yaşıl texnologiyalar üzrə layihələr də daxil olmaqla 2030-cu ilə qədər strategiyanı müzakirə etmişdir.

Çağırışlar və tənqid

Uğurlara baxmayaraq, ICESCO bir sıra çağırışlarla üzləşir:

• Maliyyələşdirmə: Məhdud resurslar, xüsusilə kasıb üzv ölkələrdə proqramların miqyasını genişləndirməyi çətinləşdirir.

• Siyasi fikir ayrılıqları: Dövlətlər arasında prioritetlərdəki fərqlər bəzən layihələrin həyata keçirilməsini ləngidır.

• Təhsil fərqi: Bəzi ölkələrdə savadsızlığın yüksək səviyyəsi (məsələn, Afrikanın bəzi bölgələrində 30%-ə qədər) uzunmüddətli səylər tələb edir.

Tənqidçilər qeyd edirlər ki, ICESCO bəzən təhsil sistemində köklü islahatlar əvəzinə mədəniyyət festivalları kimi simvolik təşəbbüslərə diqqət yetirir. Lakin təşkilat buna rəqəmsal təhsil və peşə hazırlığı proqramlarını genişləndirməklə cavab verir.

Perspektivlər

ICESCO qlobal çağırışlara uyğunlaşmağa davam edir. 2025-ci ildə təşkilat süni intellektin təhsil proseslərinə inteqrasiyasına və yaşıl texnologiyalar sahəsində mütəxəssislərin hazırlanmasına yönəlmiş "Təhsil 2030" təşəbbüsünü başlatmağı planlaşdırır. Həmçinin ICESCO dağıdılmış abidələrin bərpası üçün beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edərək münaqişə zonalarında mədəni irsin qorunması üzrə səylərini gücləndirir.

Gənclərə və innovasiyalara diqqət yetirməklə ICESCO İslam dünyasının ənənələri ilə müasir çağırışlar arasında körpü olmağa çalışır. Onun işi təkcə müsəlman ölkələri arasında həmrəyliyi gücləndirmir, həm də İslam sivilizasiyasının dünya elminə və mədəniyyətinə töhfəsini nümayiş etdirərək qlobal dialoqa töhfə verir.