Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində mina partlayışları həm yerli əhali, həm də minatəmizləmə əməliyyatlarında iştirak edən mütəxəssislər üçün ciddi təhlükə mənbəyi olaraq qalmaqdadır. Ermənistanın otuzillik işğalı dövründə ərazilərə basdırılan minalar və partlamamış hərbi sursatlar bu gün də insanların həyatını təhdid edir, bərpa işlərini ləngidir və humanitar böhranı dərinləşdirir. Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA), Daxili İşlər Nazirliyi və Baş Prokurorluq kimi rəsmi qurumların açıqlamalarına əsaslanaraq, bu məqalədə mina partlayışlarının cari vəziyyəti, təsirləri və həlli yolları araşdırılacaq.
Mina Partlayışlarının Cari Vəziyyəti
Rəsmi məlumatlara görə, 2020-ci ilin noyabrında İkinci Qarabağ Müharibəsinin bitməsindən sonra mina hadisələri nəticəsində 392 nəfər həlak olub və ya yaralanıb. Bu rəqəmə mülki şəxslər, hərbçilər və minatəmizləmə əməliyyatlarında iştirak edən mütəxəssislər daxildir. Ümumilikdə isə, Ermənistanın işğalı dövründə (1990-cı illərdən bəri) 3400-dən çox Azərbaycan vətəndaşı mina qurbanı olub ki, onların arasında 359-u uşaq, 38-i qadındır. 2025-ci ilin ilk üç ayı ərzində də mina partlayışları davam edib. Məsələn, aprelin 2-də Ağdam rayonunun Çəmənli kəndində 1968-ci il təvəllüdlü Nurəddin Abbasov piyada əleyhinə minanın partlayışı nəticəsində ayağından xəsarət alıb. Aprelin 6-da isə Cəbrayıl rayonunda ANAMA əməkdaşı Heydər Xankişiyev minaya düşərək sağ ayağının topuq nahiyyəsinin amputasiyasına məruz qalıb. Eyni gün Ağdamın Qalayçılar kəndində Səbuhi Məmmədov da oxşar hadisədə yaralanıb.
Bu hadisələr ANAMA, Daxili İşlər Nazirliyi və Baş Prokurorluğun birgə məlumatlarında təsdiqlənib. Qeyd olunur ki, partlayışlar əsasən keçmiş təmas xəttində, hələ tam təmizlənməmiş ərazilərdə baş verir. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Ayxan Hacızadənin “Envoy” jurnalına verdiyi müsahibədə vurğuladığı kimi, Ermənistanın təqdim etdiyi mina xəritələrinin dəqiqliyi cəmi 25% təşkil edir və son partlayışların 55%-dən çoxu bu xəritələrdə qeyd olunmayan ərazilərdə qeydə alınıb.
Təhsilə və Gündəlik Həyata Təsiri
Mina təhlükəsi təkcə fiziki zərərlə məhdudlaşmır, həm də təhsil və sosial-iqtisadi inkişafa ciddi maneələr yaradır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə məktəblərin bərpası və təhsil infrastrukturunun qurulması prosesi mina təmizlənməsinin ləngiməsi səbəbindən çətinləşir. ANAMA-nın məlumatına görə, hazırda təxminən 1,5 milyon mina və partlayıcı qalıq Azərbaycan ərazisində qalmaqdadır ki, bu da Avropada ən yüksək mina çirklənməsi göstəricilərindən biridir. Bu vəziyyət məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıtmasını, kənd təsərrüfatının bərpasını və yerli əhalinin təhlükəsiz həyat sürməsini mümkünsüz edir.
Təhsil müəssisələrində mina təhlükəsi ilə bağlı maarifləndirmə işləri aparılsa da, uzaq kəndlərdə yaşayan şagirdlər və valideynlər hələ də risk zonasından tam xəbərdar deyillər. UNICEF və Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi kimi təşkilatlarla əməkdaşlıq çərçivəsində “Mina və Partlayıcı Sursatların Təhlükəsinə dair Məlumatlandırma” kampaniyaları keçirilsə də, bu tədbirlər təhlükənin miqyasını tam aradan qaldırmağa yetmir.
Beynəlxalq Reaksiya və Həll Axtarışları
Azərbaycan hökuməti mina probleminin həlli üçün intensiv tədbirlər görür. ANAMA-nın 575 əməkdaşı, 6 mexaniki minatəmizləmə maşını və 40 minaaxtaran itdən ibarət resursları ilə yanaşı, ölkə öz büdcəsindən 2,4 milyon dollar vəsait ayırıb. Lakin beynəlxalq dəstək bu işin miqyasına uyğun deyil – ümumi resursların yalnız 5%-i xarici donorlardan gəlir. BMT-nin İnkişaf Proqramı (UNDP) və digər təşkilatlar minatəmizləməyə dəstək versə də, Ermənistanın mina xəritələrini tam və dəqiq təqdim etməməsi prosesi ləngidir.
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi beynəlxalq ictimaiyyəti Ermənistanı məsuliyyətə cəlb etməyə çağırıb. Aprelin 1-də BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasında Azərbaycanın təşəbbüsü ilə mina qurbanlarının hüquqlarını müdafiə edən xüsusi qətnamə layihəsi irəli sürülüb. Bu tədbirdə Azərbaycanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Elşad İskəndərov ölkədə 4000-ə yaxın mina qurbanı olduğunu və post-münaqişə dövründə 383 vətəndaşın zərər çəkdiyini vurğulayıb. Qətnamə mina təhlükəsinin insan hüquqlarına və ətraf mühitə təsirini qlobal gündəmə gətirməyi hədəfləyir.
Gələcək Perspektivlər
Mina partlayışlarının qarşısını almaq üçün Azərbaycan hökuməti texnoloji yeniliklərə investisiya qoyur. Mexaniki minatəmizləmə maşınlarının sayının artırılması və süni intellekt əsaslı mina aşkarlama sistemlərinin tətbiqi planlaşdırılır. Bununla yanaşı, “Mina Ədaləti” kampaniyası kimi beynəlxalq təşəbbüslər də dəstəklənir. Ekspertlər hesab edir ki, ərazilərin tam təmizlənməsi üçün 10-15 il tələb oluna bilər, lakin bu müddət beynəlxalq dəstəyin artması ilə qısalda bilər.
Nəticə
6 aprel 2025-ci il tarixində mina partlayışları Azərbaycanın qarşısında duran ən aktual problemlərdən biridir. Bu təhlükə təkcə fiziki itkilərlə deyil, həm də təhsilin, iqtisadiyyatın və sosial həyatın inkişafına vurduğu zərərlə də diqqət çəkir. Rəsmi qurumların məlumatları göstərir ki, Ermənistanın mina terroru nəticəsində yaranan böhran hələ də davam edir və bunun həlli üçün qlobal əməkdaşlıq zəruridir. Azərbaycan öz səylərini davam etdirsə də, beynəlxalq ictimaiyyətin maliyyə, texniki və hüquqi dəstəyi olmadan bu problemin öhdəsindən tam gəlmək mümkün olmayacaq. Mina partlayışları təkcə keçmişin izi deyil, həm də gələcəyin qurulmasına maneədir.
